Shradh puja vidhi rules: હિન્દુ ધર્મ અને વૈદિક પરંપરામાં પિતૃ પક્ષ એટલે કે શ્રાદ્ધ પક્ષનું અતિ વિશેષ આધ્યાત્મિક મહત્વ રહેલું છે. પિતૃ પક્ષનો પ્રારંભ પૂનમ શ્રાદ્ધ અને પ્રતિપદાથી થઈને આસો વદ અમાસ એટલે કે સર્વપિતૃ અમાસ સુધી ચાલે છે. આ પવિત્ર 16 દિવસો દરમિયાન પૂર્વજો અને પિતૃઓની આત્માની શાંતિ, તૃપ્તિ તેમજ તેમના આશીર્વાદ મેળવવા માટે પરિવારો દ્વારા પિંડદાન, તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કર્મ કરવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ મુજબ આ પખવાડિયામાં આપણા પિતૃઓ સૂક્ષ્મ અને અદ્રશ્ય સ્વરૂપે પૃથ્વી પર પધારે છે અને વંશજો દ્વારા શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્પણ કરાયેલા અન્ન-જળનો સ્વીકાર કરે છે. ઘણીવાર લોકો વિધિ-વિધાનથી પૂજા-તર્પણ તો કરી લે છે, પરંતુ ત્યારબાદ અજાણતા એવી ભૂલો કરી બેસે છે જેનાથી પિતૃઓ નારાજ થઈ શકે છે અને શ્રાદ્ધનું પૂર્ણ ફળ મળતું નથી. શાસ્ત્રો અનુસાર તર્પણ પછી તરત જ કેટલાક ખાસ કાર્યોથી સખત પરહેજ કરવો જોઈએ.
તર્પણ પછી તરત ભોજન કરવા બેસી જવું કે ઉતાવળ કરવી
શ્રાદ્ધ કે તર્પણની પૂજા સંપન્ન થયા પછી તરત જ ખુદ ભોજન આરોગવા બેસી જવું શાસ્ત્રોક્ત દ્રષ્ટિએ યોગ્ય ગણાતું નથી. શ્રાદ્ધ વિધિ પૂર્ણ થયા બાદ જ્યાં સુધી બ્રાહ્મણ કે સાધુ-સંતોને આદરપૂર્વક ભોજન ન કરાવાય અને પંચબલિ એટલે કે ગાય, શ્વાન, કાગડો, દેવ અને કીડીઓ માટે અન્નનો અંશ ન કાઢવામાં આવે, ત્યાં સુધી ગૃહસ્થે અન્ન ગ્રહણ કરવું જોઈએ નહીં. પિતૃઓ અને પંચબલિને ભાવપૂર્વક ભોગ સમર્પિત કર્યા પછી જ પરિવારના સભ્યોએ સાત્વિક ભોજન ગ્રહણ કરવું હિતાવહ છે.
લસણ-ડુંગળી અને તામસિક પદાર્થોનું સેવન
તર્પણ કે શ્રાદ્ધ કર્મ કર્યા બાદ પણ સમગ્ર પિતૃ પક્ષ દરમિયાન ઘરનું વાતાવરણ અને આહાર સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ અને સાત્વિક હોવાં જોઈએ. શ્રાદ્ધ વિધિ પૂર્ણ થઈ ગયા પછી પણ માંસાહાર, દારૂ કે અન્ય કોઈપણ માદક દ્રવ્યો તેમજ લસણ અને ડુંગળી જેવા તામસિક આહારથી સખત દૂર રહેવું જોઈએ. શાસ્ત્રો અનુસાર શ્રાદ્ધના દિવસે તામસિક પદાર્થોનું સેવન કરવાથી પિતૃઓ અતૃપ્ત રહીને ક્રોધિત થાય છે, જેના પરિણામે ઘરમાં ક્લેશ, આર્થિક તંગી અને અશાંતિ ઊભી થઈ શકે છે.
ઘરમાં કંકાસ, ક્રોધ કે વડીલો અને લાચારોનો અનાદર
શ્રાદ્ધ પક્ષના પવિત્ર દિવસોમાં પિતૃઓ ઘરમાં સૂક્ષ્મ રૂપે વિચરણ કરતા હોય છે તેવી ધાર્મિક માન્યતા છે. તર્પણ પૂરું થયા બાદ ઘરમાં કોઈની સાથે ઊંચા અવાજે બોલવું, ક્રોધ કરવો કે કડવા શબ્દો બોલવાથી નકારાત્મક ઊર્જાનો સંચાર થાય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન અહંકાર છોડીને ખાસ કરીને ઘરના વૃદ્ધો અને વડીલોનો અનાદર ન કરવો જોઈએ. આ ઉપરાંત ઘરના આંગણે કે દરવાજે આવેલા કોઈ ગરીબ, અસહાય વ્યક્તિ કે પશુ-પક્ષીને ક્યારેય ધિક્કારીને ભગાડવા જોઈએ નહીં, પરંતુ તેમને યથાશક્તિ અન્ન અને જળ અર્પણ કરવું જોઈએ.
વાળ-દાઢી કપાવવા અને નવી ભૌતિક સામગ્રીની ખરીદી
સનાતન પરંપરામાં પિતૃ પક્ષ એ મોજશોખ, શૃંગાર કે ભૌતિક ઉત્સવ મનાવવાનો સમય નથી, પરંતુ સંયમ, તપસ્યા અને પૂર્વજો પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનો સમયગાળો છે. તર્પણ અને શ્રાદ્ધના દિવસે વાળ, નખ કે દાઢી કપાવવાનું સદંતર ટાળવું જોઈએ. આ ઉપરાંત શ્રાદ્ધ વિધિ સંપન્ન થયા પછી તરત જ નવાં વસ્ત્રો, સોના-ચાંદી, વાહન કે નવી પ્રોપર્ટી જેવી વૈભવી ચીજોની ખરીદી કરવી કે કોઈ નવા માંગલિક કાર્યનો આરંભ કરવો વર્જિત માનવામાં આવે છે.
પિતૃ પૂજાનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરવાની શ્રેષ્ઠ રીત
પિતૃ પક્ષમાં તર્પણ અને પિંડદાન બાદ પોતાના હાથે ગાયને લીલું ઘાસ અથવા ગોળ-રોટલી ખવડાવવી જોઈએ તેમજ કાગડા અને શ્વાનને ભોજનનો ભાગ પહોંચાડવો જોઈએ. શાસ્ત્રોમાં કાગડાને પિતૃઓનો સંદેશવાહક અને યમનો પ્રતીક માનવામાં આવે છે, જેથી તેમને અર્પણ કરાયેલું ભોજન સીધું પૂર્વજો સુધી પહોંચે છે. ત્યારબાદ દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ રાખીને શુદ્ધ અંતઃકરણથી પૂર્વજોની ક્ષમાયાચના માંગી પરિવારની સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરવાથી અક્ષય પુણ્ય મળે છે.
કુતુપ અને અપરાહ્ન કાળનું મહત્વ તેમજ કટોરા તર્પણ વિધિ
શ્રાદ્ધ અને તર્પણ હંમેશાં યોગ્ય મુહૂર્તમાં જ થવાં જોઈએ તેવો શાસ્ત્રોક્ત નિયમ છે. દિવસના આઠમા મુહૂર્તને 'કુતુપ કાળ' અને નવમા મુહૂર્તને 'રોહિણ કાળ' કહેવામાં આવે છે, જે બપોરે લગભગ 11:36 થી 12:24ની વચ્ચે આવે છે. તર્પણ માટે બપોરનો અપરાહ્ન સમય સર્વશ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. તર્પણ કરતી વખતે તાંબા કે પિત્તળના પાત્રમાં શુદ્ધ જળ, ગંગાજળ, કાચું દૂધ, જવ અને કાળા તલ મિશ્રિત કરીને હાથની અનામિકા આંગળીમાં દર્ભ (કુશ) ની વીંટી પહેરીને દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ રાખીને જળની અંજલિ આપવી જોઈએ. જો કોઈ કારણસર પિતૃઓની ચોક્કસ મૃત્યુ તિથિ યાદ ન હોય, તો આસો વદ અમાસ એટલે કે 'સર્વપિતૃ અમાસ' ના દિવસે શ્રાદ્ધ અને તર્પણ કરવાથી તમામ પૂર્વજોની આત્માને પરમ તૃપ્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
