Hartalika Teej Vrat Rules: હિન્દુ ધર્મમાં હરતાલિકા તીજનું વ્રત પરિણિત મહિલાઓ માટે અત્યંત પવિત્ર અને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ભાદરવા મહિનાના શુક્લ પક્ષની ત્રીજ (તૃતીયા) તિથિએ ઉજવાતા આ વ્રતમાં મહિલાઓ પતિના દીર્ઘાયુષ, સુખી દામ્પત્ય જીવન અને અખંડ સૌભાગ્યની કામના સાથે નિર્જળા ઉપવાસ રાખે છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, માતા પાર્વતીએ ભગવાન શિવને પતિના રૂપમાં મેળવવા માટે જંગલમાં કઠોર તપસ્યા કરી હતી અને રેતીનું શિવલિંગ બનાવીને પૂજા કરી હતી. ભોળાનાથે તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને તેમને પત્ની તરીકે સ્વીકાર્યા હતા. ત્યારથી આ વ્રત સંકલ્પ, સમર્પણ અને સૌભાગ્યનું પ્રતીક બની ગયું છે.
શું આજીવન હરતાલિકા તીજનું વ્રત રાખવું જરૂરી છે?
વ્રતની શરૂઆત કરતી વખતે ભગવાનને સાક્ષી માનીને સંકલ્પ લેવામાં આવતો હોવાથી શાસ્ત્રો અનુસાર તેને વચ્ચેથી અચાનક છોડી દેવું ઉચિત ગણાતું નથી. સામાન્ય રીતે હરતાલિકા તીજનું વ્રત આજીવન રાખવાની પરંપરા છે. જોકે, શાસ્ત્રોમાં દરેક વ્યક્તિની શારીરિક ક્ષમતા અને પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને નિયમોમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી છે. મહિલા પોતાની શારીરિક અનુકૂળતા મુજબ નિર્જળા (જળ વગરનો) અથવા ફળાહાર સાથેનો સંકલ્પ લઈ શકે છે.
ક્યારે અને કેવી રીતે કરી શકાય વ્રતનું ઉદ્યાપન?
જો કોઈ મહિલા લાંબા સમયથી વ્રત કરતી હોય અને હવે વધતી ઉંમર અથવા સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત ગંભીર સમસ્યાઓને કારણે વ્રત રાખવા અસમર્થ હોય તો તે વિધિવત ઉદ્યાપન કરી શકે છે. માન્યતાઓ મુજબ, સતત 13 વર્ષ સુધી નિયમિત વ્રત કર્યા બાદ 13મા વર્ષે વિધિ-વિધાન સાથે હરતાલિકા તીજનું ઉદ્યાપન કરી શકાય છે. ઉદ્યાપન દરમિયાન સોળ શ્રૃંગારની સામગ્રી, વસ્ત્રો અને અનાજનું દાન બ્રાહ્મણ અને સુહાગન મહિલાઓને કરવામાં આવે છે.
શારીરિક અસમર્થતામાં વ્રત આગળ ધપાવવાના શાસ્ત્રોક્ત વિકલ્પો
જ્યારે કોઈ મહિલા બીમારી કે અશક્તતાના કારણે પોતે ઉપવાસ રાખવા સક્ષમ ન હોય ત્યારે તે પોતાના ઘરની પુત્રી, પુત્રવધૂ કે પરિવારની અન્ય સુહાગન સ્ત્રીને આ વ્રત સોંપી શકે છે. આ સિવાય, જો ઘરમાં અન્ય કોઈ વ્રત રાખનાર ન હોય, તો પતિ પણ પત્નીના સ્વાસ્થ્ય માટે આ વ્રતનો સંકલ્પ લઈ શકે છે. કટોકટીની સ્થિતિમાં પંડિત કે જ્યોતિષાચાર્યની સલાહ લઈને માત્ર પૂજા-અર્ચના કરીને પણ વ્રતની પરંપરા જાળવી શકાય છે.
વ્રતનો સંકલ્પ લેતા પહેલાં ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો અને વધારાની માહિતી
હરતાલિકા તીજનું વ્રત શરૂ કરતા પહેલાં મહિલાઓએ પોતાની શારીરિક ક્ષમતાનો યોગ્ય આંકલન કરી લેવો જોઈએ. આ વ્રતમાં રાત્રિ જાગરણ અને ત્રિદોષ નાશક પૂજાનું પણ સવિશેષ મહત્વ રહેલું છે. ભાદરવા મહિનાની તીજ ઉપરાંત શ્રાવણ મહિનાની હરિયાળી તીજ અને કજરી તીજ પણ ઉજવવામાં આવે છે, પરંતુ હરતાલિકા તીજને સૌથી કઠિન અને ફળદાયી માનવામાં આવે છે. કોઈપણ અનિવાર્ય સંજોગોમાં વ્રતનો નિયમ બદલતા પહેલાં પરિવારના કુળપંડિતની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.
