Sanatan Sanskruti: શ્રાવણ માસ ભગવાન શિવની ભક્તિ અને આરાધના માટે વિશેષ માનવામાં આવે છે. દેશભરમાં અનેક પ્રાચીન શિવ મંદિરો એવા છે, જેનો સંબંધ મહાભારત કાળ અને પાંડવો સાથે હોવાની લોકમાન્યતા છે. કહેવાય છે કે વનવાસ અને અજ્ઞાતવાસ દરમિયાન પાંડવોએ અનેક સ્થળોએ ભગવાન શિવની આરાધના કરી હતી અને શિવલિંગ સ્થાપિત કર્યા હતા. આજે પણ આ મંદિરો શ્રદ્ધાળુઓ માટે આસ્થાનું મોટું કેન્દ્ર છે. જોકે, પાંડવો સાથેના તેમના સંબંધ અંગેના મોટાભાગના દાવા સ્થાનિક પરંપરા, ધાર્મિક માન્યતાઓ અને લોકકથાઓ પર આધારિત છે, તેની ઐતિહાસિક પુષ્ટિ દરેક સ્થળે ઉપલબ્ધ નથી.
લોધેશ્વર મહાદેવ મંદિર, બારાબંકી
ઉત્તર પ્રદેશના બારાબંકી જિલ્લામાં આવેલું લોધેશ્વર મહાદેવ મંદિર પાંડવો સાથે જોડાયેલું પ્રાચીન શિવધામ માનવામાં આવે છે. સ્થાનિક માન્યતા અનુસાર, અજ્ઞાતવાસ દરમિયાન પાંડવોએ અહીં ભગવાન શિવની આરાધના કરી હતી. કહેવાય છે કે પાંડવોએ યુદ્ધમાં વિજય અને ગુમાવેલું રાજ્ય પરત મેળવવાની કામના સાથે અહીં જપ-તપ અને અનુષ્ઠાન કર્યા હતા. મંદિરના ગર્ભગૃહમાં પ્રાચીન શિવલિંગ સ્થાપિત છે. મંદિર પરિસરમાં 'પાંડવ કૂપ' નામનો એક પ્રાચીન કૂવો પણ છે. સ્થાનિકોમાં તેના પાણીમાં ઔષધીય ગુણ હોવાની માન્યતા છે, જોકે આ દાવાની વૈજ્ઞાનિક પુષ્ટિ અલગ બાબત છે. શ્રાવણ અને મહાશિવરાત્રિ દરમિયાન અહીં મોટી સંખ્યામાં ભક્તો દર્શન માટે પહોંચે છે.પાંડેશ્વરધામ, પ્રયાગરાજ
પ્રયાગરાજનું પાંડેશ્વરધામ પણ પાંડવો સાથે જોડાયેલું પ્રાચીન શિવ મંદિર માનવામાં આવે છે. સ્થાનિક કથા અનુસાર, અજ્ઞાતવાસ દરમિયાન પાંડવો આ વિસ્તારમાં આવ્યા ત્યારે તેમણે અહીં શિવલિંગની સ્થાપના કરી હતી. કહેવાય છે કે ઋષિ ભારદ્વાજની સલાહથી પાંડવોએ અહીં ભગવાન શિવની પૂજા કરી હતી. મંદિર તેની પ્રાચીન પથ્થરની રચના અને ધાર્મિક મહત્વ માટે જાણીતું છે. સ્થાનિક ધાર્મિક માન્યતાઓમાં આ સ્થળને સિદ્ધપીઠ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. શ્રદ્ધાળુઓનું માનવું છે કે અહીં શિવપૂજા કરવાથી મનોકામના પૂર્ણ થાય છે.મમલેશ્વર મહાદેવ મંદિર, હિમાચલ પ્રદેશ
હિમાચલ પ્રદેશની પહાડીઓમાં આવેલું મમલેશ્વર મહાદેવ મંદિર પણ પાંડવો સાથે જોડાયેલી લોકકથાઓ માટે જાણીતું છે. માન્યતા અનુસાર, અજ્ઞાતવાસ દરમિયાન પાંડવો અહીં રોકાયા હતા અને ભગવાન શિવની આરાધના કરી હતી. મંદિરના ગર્ભગૃહમાં શિવ અને માતા પાર્વતીની પ્રતિમાઓ સાથે પ્રાચીન શિવલિંગ સ્થાપિત છે. સ્થાનિક પરંપરા અનુસાર, આ વિસ્તારનો સંબંધ ભીમ અને હિડિંબા સાથે પણ જોડાય છે. મંદિરમાં રાખવામાં આવેલો વિશાળ ઢોલ સ્થાનિક માન્યતા મુજબ ભીમનો ઢોલ હોવાનું કહેવાય છે. અહીં એક પ્રાચીન ઘઉંનો દાણો પણ દર્શાવવામાં આવે છે, જેને પાંડવ કાળ સાથે જોડવામાં આવે છે. દિર પરિસરમાં અખંડ અગ્નિ અને ધૂની સાથે જોડાયેલી માન્યતા પણ પ્રચલિત છે. જોકે, આ અગ્નિ મહાભારત કાળથી સતત પ્રગટતી હોવાના દાવાની ઐતિહાસિક પુષ્ટિ ઉપલબ્ધ નથી.કાલીનાથ મહાકાલેશ્વર મહાદેવ મંદિર, કાંગડા
હિમાચલ પ્રદેશના કાંગડા જિલ્લાના દેહરા નજીક પરાગપુર વિસ્તારમાં આવેલું શ્રી કાલીનાથ મહાકાલેશ્વર મહાદેવ મંદિર બિયાસ નદીના કિનારે આવેલું છે. સ્થાનિક માન્યતા અનુસાર, લાક્ષાગૃહની ઘટનામાંથી બચ્યા બાદ પાંડવોએ અહીં ભગવાન શિવની આરાધના કરી હતી. મંદિરના શિવલિંગને વિશેષ ધાર્મિક મહત્વ આપવામાં આવે છે. એક લોકકથા અનુસાર, વનવાસ દરમિયાન પાંડવો પ્રયાગ, ઉજ્જૈન, નાસિક, હરિદ્વાર અને રામેશ્વરમ જેવા તીર્થસ્થળોનું જળ અહીં લાવ્યા હતા અને તેને એક તળાવમાં અર્પણ કર્યું હતું. આ કારણે આ સ્થળને પંચતીર્થ સાથે જોડવામાં આવે છે.લાખામંડળ મહાદેવ મંદિર, ઉત્તરાખંડ
ઉત્તરાખંડમાં યમુના નદીના કિનારે આવેલું લાખામંડળ પ્રાચીન ધાર્મિક સ્થળ છે, જેનો સંબંધ પાંડવો અને મહાભારત કાળ સાથે હોવાની માન્યતા છે. કથા અનુસાર, દુર્યોધને પાંડવોને જીવતા સળગાવવા માટે લાક્ષાગૃહ બનાવડાવ્યું હતું. પાંડવો આ ષડયંત્રમાંથી બચીને ગુફાના રસ્તે બહાર નીકળ્યા હતા. લાખામંડળ નજીક આવેલી એક ગુફાને પણ આ કથા સાથે જોડવામાં આવે છે. લોકમાન્યતા અનુસાર, આ ઘટનામાંથી બચ્યા બાદ યુધિષ્ઠિરે ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતી પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા અહીં મંદિર અને શિવલિંગની સ્થાપના કરી હતી. મંદિર પરિસરમાં અલગ-અલગ રંગ અને આકારના બે શિવલિંગ જોવા મળે છે. અહીં માતા પાર્વતીના પગલાં હોવાની પણ સ્થાનિક માન્યતા છે.
પાંડવો અને શિવભક્તિની કથાઓ કેટલી ઐતિહાસિક?
આ તમામ મંદિરો સાથે પાંડવોની કથાઓ સ્થાનિક ધાર્મિક પરંપરા અને લોકમાન્યતાઓમાં ખૂબ જ પ્રચલિત છે. શ્રાવણ માસમાં આ સ્થળોએ મોટી સંખ્યામાં ભક્તો પહોંચે છે અને ભગવાન શિવનો જળાભિષેક કરે છે. પરંતુ પાંડવો દ્વારા આ મંદિરોની સ્થાપના થઈ હોવા સહિતના અનેક દાવાઓને ઐતિહાસિક પુરાવા કરતાં ધાર્મિક માન્યતા અને લોકકથા તરીકે જોવું વધુ યોગ્ય છે. આ સ્થળોનું ધાર્મિક મહત્વ અવિશ્વસનીય રીતે વિશાળ છે, જ્યારે તેમની ચોક્કસ ઐતિહાસિક સમયરેખા અંગે અલગ-અલગ મત જોવા મળે છે.
