હરતાલિકા તીજને સુહાગ અને દાંપત્ય સુખ સાથે જોડાયેલા સૌથી કઠોર અને પવિત્ર વ્રતોમાં ગણવામાં આવે છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, માતા પાર્વતીએ ભગવાન શિવને પતિ સ્વરૂપે પ્રાપ્ત કરવા માટે જંગલમાં કઠોર તપસ્યા કરી હતી. એ જ તપ અને દ્રઢ સંકલ્પની સ્મૃતિમાં દર વર્ષે હરતાલિકા તીજનું વ્રત રાખવામાં આવે છે. પરણેલી મહિલાઓ પતિના દીર્ઘાયુષ્ય અને સુખી વૈવાહિક જીવન માટે આ વ્રત કરે છે, જ્યારે અપરિણિત કન્યાઓ ઈચ્છિત વર મેળવવાની મનોકામના સાથે ભક્તિભાવપૂર્વક આ વ્રત રાખે છે.
શુભ મુહૂર્ત અને પૂજા વિધિની માહિતી
આ વર્ષે હરતાલિકા તીજનો પવિત્ર તહેવાર ભાદરવા મહિનાના શુક્લ પક્ષની ત્રીજ તિથિએ એટલે કે ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬, સોમવારના રોજ ઉજવવામાં આવી રહ્યો છે. ઉદયા તિથિના આધારે રાખવામાં આવતા આ વ્રતમાં પ્રાતઃકાળની પૂજાનું મુહૂર્ત સવારે 06.05 વાગ્યાથી 07.06 વાગ્યા સુધીનું રહેશે. આ દિવસે પ્રદોષ કાળમાં પણ શિવ-પાર્વતીની પૂજા કરવાની પરંપરા છે. પૂજા માટે માટી અથવા રેતીમાંથી શિવ-પાર્વતી અને ગણેશજીની મૂર્તિ બનાવીને સ્થાપના કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ પંચામૃત, બેલપત્ર, ફુલ, ચંદન અને શૃંગારની સામગ્રી અર્પણ કરીને વ્રત કથા સાંભળવામાં આવે છે.
તીજ પર દાનનું મહત્વ અને સોળ શૃંગાર
હરતાલિકા તીજના દિવસે દાન-પુણ્ય કરવાનું ખૂબ જ શુભ માનવામાં આવે છે. આ દિવસે પોતાની યથાશક્તિ અનુસાર જરૂરિયાતમંદોને વસ્ત્ર, અન્ન, ફળ, મીઠાઈ અને સુહાગની સામગ્રીનું દાન કરવાથી ઘરમાં આર્થિક સમૃદ્ધિ આવે છે. પરણેલી મહિલાઓ અન્ય સૌભાગ્યવતી અથવા જરૂરિયાતમંદ સ્ત્રીને સાડી, બંગડી, સિંદૂર, મહેંદી જેવી શૃંગાર સામગ્રી આપી શકે છે. આ દિવસે મહિલાઓ સિંદૂર, બિંદી, મંગળસૂત્ર અને ઝાંઝર સહિત સોળ શૃંગાર કરે છે, જે અખંડ સૌભાગ્યનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
કઠોર નિર્જળા વ્રતમાં આરોગ્યની જાળવણી અને પારણા
હરતાલિકા તીજ પર મોટાભાગની મહિલાઓ આખો દિવસ અન્ન અને જળ ગ્રહણ કર્યા વિના નિર્જળા વ્રત રાખે છે. જોકે આ વ્રત અત્યંત કઠોર હોવાથી સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. ગર્ભવતી મહિલાઓ, સગર્ભાઓ અથવા જેમને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી તકલીફ હોય તેમણે તબીબી સલાહ લીધા બાદ જ વ્રતનો નિર્ણય કરવો જોઈએ. આ તહેવારમાં રાત્રે જાગરણ કરીને શિવ-પાર્વતીના ભજનો અને પૂજા કરવાનો રિવાજ છે, અને બીજા દિવસે સવારે સ્નાન તથા પૂજા કર્યા બાદ વ્રતના પારણા કરવામાં આવે છે.
હરતાલિકા શબ્દનો અર્થ અને ગુજરાતમાં તેનું મહત્વ
‘હરતાલિકા’ શબ્દ બે શબ્દો મળીને બન્યો છે – ‘હરત’ (અપહરણ/લઈ જવું) અને ‘આલિકા’ (સખી અથવા સહેલી). પૌરાણિક કથા મુજબ માતા પાર્વતીના પિતા હિમાલય તેમના લગ્ન ભગવાન વિષ્ણુ સાથે કરાવવા માંગતા હતા પરંતુ, માતા પાર્વતી શિવજીને જ પતિ માનતા હતા. તેથી તેમની સખીઓ તેમને પિતાના ઘરથી દૂર એક અજ્ઞાત જંગલમાં લઈ ગઈ હતી જ્યાં તેમણે શિવજી માટે તપ કર્યું હતું. ગુજરાતમાં પણ રાજસ્થાની, મધ્યપ્રદેશી અને ઉત્તર ભારતીય સમુદાયો દ્વારા આ વ્રત ભવ્ય રીતે ઉજવવામાં આવે છે.
