Secret Behind 21 Modaks & Durva in Ganesh Puja: હાલમાં સમગ્ર દેશમાં ગણેશોત્સવની ધામધૂમ અને ભારે ઉત્સાહ જોવા મળી રહ્યો છે. ગણપતિ બાપ્પાના આગમન સાથે જ દરેક ઘરમાં અને પંડાલોમાં ભક્તિમય અને આનંદદાયક વાતાવરણ સર્જાયું છે. શ્રીગણેશની પૂજા-અર્ચના દરમિયાન ભક્તો તેમને પ્રસન્ન કરવા માટે વિવિધ પ્રકારના નૈવેદ્ય ધરાવે છે. ગણપતિજીને મોદક અતિ પ્રિય છે અને તેમને દૂર્વા અર્પણ કરવાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે, તે વાત દરેક શ્રદ્ધાળુ જાણે છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે પૂજા વિધિમાં હંમેશા 21 મોદકનો જ ભોગ કેમ ધરાવવામાં આવે છે અને 21 દૂર્વાની જ જોડી કેમ ચડાવવામાં આવે છે? શાસ્ત્રોમાં આ 21 અંક પાછળ એક ખાસ ગૂઢ રહસ્ય દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
21 અંકનું આધ્યાત્મિક સમીકરણ: જ્ઞાનેન્દ્રિય, કર્મેન્દ્રિય અને પંચપ્રાણ
સનાતન પરંપરા અનુસાર, ગણેશ પૂજામાં દર્શાવવામાં આવતી 21ની સંખ્યા એ આપણા સમગ્ર અસ્તિત્વનું પ્રતીક છે. આ 21 અંકમાં મુખ્યત્વે પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, પાંચ કર્મેન્દ્રિયો અને પાંચ પ્રાણનો સમાવેશ થાય છે. માનવ શરીરમાં નાક, કાન, આંખ, ત્વચા અને જીભ – આ પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો છે, જેમના માધ્યમથી આપણે બહારની દુનિયાનો અનુભવ કરીએ છીએ. તેવી જ રીતે હાથ, પગ, વાણી (મુખ), પાયુ અને ઉપસ્થ – આ પાંચ કર્મેન્દ્રિયો છે, જેના દ્વારા માણસ દૈનિક કાર્યો કરે છે. આ ઉપરાંત પૂજાવિધિમાં વારંવાર સંભળાતા પંચપ્રાણ એટલે કે પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, ઉદાન અને સમાનનો પણ આ ગણતરીમાં સમાવેશ થાય છે.
પંચમહાભૂત અને મનનું સંતુલન
જ્ઞાનેન્દ્રિય, કર્મેન્દ્રિય અને પંચપ્રાણ ઉપરાંત બાકીના છ ઘટકોમાં પંચમહાભૂત અને મનનો સમાવેશ થાય છે. આપણું શરીર અને આ સમગ્ર સૃષ્ટિ પૃથ્વી, જળ, વાયુ, અગ્નિ અને આકાશ – આ પાંચ તત્વોથી બનેલી છે, જેને પંચમહાભૂત કહેવામાં આવે છે. આ તમામ તત્વો અને ઇન્દ્રિયો પર શાસન કરનાર અને તેમને સંચાલિત કરનાર આપણા શરીરનું એક 'મન' છે. આમ (5 જ્ઞાનેન્દ્રિય + 5 કર્મેન્દ્રિય + 5 પંચપ્રાણ + 5 પંચમહાભૂત + 1 મન) મળીને કુલ 21 તત્વો થાય છે. આ 21 તત્વોના મિશ્રણથી જ માનવ જીવનનું અસ્તિત્વ ટકેલું છે.
સમર્પણનો શ્રેષ્ઠ ભાવ: 'હે દેવ, આ સમગ્ર સૃષ્ટિ તમને અર્પણ છે'
જ્યારે કોઈ શ્રદ્ધાળુ ગણપતિ બાપ્પાને 21 દૂર્વા કે 21 મોદક અર્પણ કરે છે, ત્યારે તેની પાછળનો મુખ્ય ભાવાર્થ અત્યંત પવિત્ર અને સુંદર હોય છે. આ પૂજા વિધિનો અર્થ એ થાય છે કે, "હે ભગવાન ગણેશ, મારું મન, મારો આત્મા, મારી તમામ ઇન્દ્રિયો અને પંચમહાભૂતથી બનેલું આ શરીર હું તમને સમર્પિત કરું છું. આ સમગ્ર સંસાર તમારો જ છે અને હું મારું સર્વસ્વ તમને ચરણોમાં અર્પણ કરું છું." આ શરણાગતિ ભાવ જ ગણેશ પૂજાની સાચી આરાધના ગણાય છે.
મોદકના ભોગ અંગેની વિવિધ પરંપરાઓ
ગણેશ ચતુર્થી કે સંકષ્ટી ચતુર્થીના દિવસે બાપ્પાને 21 મોદક ધરાવવાનો નિયમ આ જ 21 તત્વોના સમર્પણ સાથે જોડાયેલો છે. જોકે, દેશના જુદા જુદા પ્રદેશોમાં સ્થાનિક પરંપરાઓ અને માન્યતાઓ અનુસાર મોદકની સંખ્યામાં વૈવિધ્ય જોવા મળે છે. કેટલીક જગ્યાએ ગણપતિજીને 11 મોદક અથવા 5 મોદકનો નૈવેદ્ય ધરાવવાની પણ પરંપરા છે. પરંતુ શાસ્ત્રોક્ત રીતે 21 અંકનું નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું એ સૌથી શ્રેષ્ઠ અને પૂર્ણ ફળદાયી માનવામાં આવે છે.
