Ganesh Visarjan at home: આજે 25 સપ્ટેમ્બરના રોજ પવિત્ર અનંત ચતુર્દશીના પર્વ પર ગણેશ પ્રતિમાઓનું ધામધૂમથી વિસર્જન કરવામાં આવશે. દિવસ દરમિયાન ગમે ત્યારે વિસર્જન કરી શકાય છે, પરંતુ શાસ્ત્રોક્ત નિયમો અનુસાર સૂર્યાસ્ત પહેલા જ પ્રતિમાઓનું વિસર્જન કરવું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. વિસર્જન એ ગણેશ ઉત્સવનું અંતિમ અને અત્યંત ભાવુક ચરણ છે, જ્યાં ભક્તો 'ગણપતિ બાપ્પા મોરિયા, અગલે બરસ તૂ જલ્દી આ'ના નારા સાથે વિઘ્નહર્તાને વિદાય આપે છે.
ઘરમાં જ ઇકો-ફ્રેન્ડલી માટીના ગણેશજીનું વિસર્જન કરવાની સાચી રીત
માટીની નાની પ્રતિમાનું વિસર્જન ઘરમાં પણ ખૂબ જ સરળતાથી કરી શકાય છે. આ માટે એક મોટા અને સ્વચ્છ વાસણમાં ચોખ્ખું પાણી ભરીને પૂજા અર્ચના કર્યા બાદ પ્રતિમાને તેમાં પધરાવવી જોઈએ. ધીમે ધીમે માટી પાણીમાં ઓગળી જશે. વિસર્જન બાદ આ માટીનો ઉપયોગ બાગાયત કે છોડ વાવવા માટે કરી શકાય છે. ગણેશ પુરાણમાં માટીની પ્રતિમા બનાવી તેની પૂજા કરવા અને અનુષ્ઠાન પૂરું થતાં જળમાં વિસર્જિત કરવાનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે. જોકે, માટી અને પાણીનો પુનઃઉપયોગ ત્યારે જ કરવો જોઈએ જ્યારે પ્રતિમામાં પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (PoP) કે રાસાયણિક રંગોનો ઉપયોગ ન થયો હોય.
ગણેશ પુરાણ અને પાર્થિવ ગણેશ પૂજાનો પૌરાણિક સંદર્ભ
ગણેશ પુરાણ અનુસાર માતા પાર્વતીએ તેમના પિતા હિમાલય પાસે ગણેશ ઉપાસનાની સાચી વિધિ પૂછી હતી ત્યારે હિમાલયે તેમને સ્વચ્છ, લીસી અને કાંકરા વગરની માટીમાંથી પ્રતિમા બનાવીને પૂજન કરવાની રીત બતાવી હતી. માટીમાંથી બનેલી આ પ્રતિમાને 'પાર્થિવ ગણેશ' કહેવામાં આવે છે. વ્રત કે ઉત્સવના સમાપન પર પ્રતિમાને છત્ર, ધ્વજ અને પતાકાઓ સાથે નદી કે તળાવમાં વિસર્જિત કરવાની તથા વાદ્ય-સંગીત સાથે આનંદપૂર્વક પરત ફરવાની પરંપરા છે.
પંચભૂતોનું સ્વરૂપ છે વિઘ્નહર્તા ગણેશજી
શ્રી ગણેશજી સમગ્ર સૃષ્ટિના આધાર માનવામાં આવે છે. માટીની પ્રતિમાનું જળમાં વિલીન થવું એ પ્રકૃતિમાં પાછા ફરવાના મૂળ ભાવ સાથે જોડાયેલું છે. ગણપતિ અથર્વશીર્ષમાં ગણેશજીને પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ એમ પંચમહાભૂતોનું સ્વરૂપ કહેવામાં આવ્યું છે. આખી સૃષ્ટિની ઉત્તપત્તિ, સ્થિતિ અને અંતમાં લીન થવાનો આધાર ગણેશજી જ છે. ગણેશ પુરાણની સ્તુતિઓમાં અગ્નિ, સૂર્ય, પૃથ્વી, જળ, સમુદ્ર, ચંદ્રમા, આકાશ, વાયુ, વૃક્ષો અને તમામ જીવોની ઉત્પત્તિ ગણેશજીમાંથી જ થયેલી દર્શાવાઈ છે.
વિસર્જનની માટીને હરિયાળીમાં ફેરવવાનો ધાર્મિક મહિમા
વિસર્જન બાદ વપરાશયોગ્ય ચોખ્ખી માટીમાં કુંડામાં છોડ વાવીને ગણેશ ઉત્સવની સ્મૃતિઓને સાચવી શકાય છે. વૃક્ષારોપણનું ધાર્મિક દ્રષ્ટિએ પણ અનન્ય મહત્વ છે. અગ્નિ પુરાણમાં વૃક્ષો અને બગીચા લગાવવાને અત્યંત પુણ્યદાયી કાર્ય ગણાવાયું છે. પદ્મ પુરાણ મુજબ, ફૂલોથી દેવતાઓની, પાંદડાઓથી પિતૃઓની અને છાંયડાથી અતિથિઓની સેવા થાય છે. આ માટીમાં માત્ર દૂર્વા કે તુલસી જ વાવવા જરૂરી નથી, પરંતુ કુંડા કે બગીચાની જગ્યા મુજબ અન્ય કોઈ પણ છોડ વાવી શકાય છે.
પ્રતિમાની વિદાય પછી પણ સદગુણોનો સંકલ્પ જાળવી રાખો
ગણેશ સ્થાપના સમયે સન્માર્ગે ચાલવાના, સારા કામ કરવાના અને ખરાબ ટેવો છોડવાના જે સંકલ્પો લેવામાં આવે છે, તેને વિસર્જન પછી પણ દૈનિક જીવનમાં ઉતારવા જોઈએ. ગણેશજી બુદ્ધિ, વિવેક અને યોગ્ય નિર્ણયના દેવતા છે. ઉત્સવ દરમિયાન લીધેલા સત્સંકલ્પોને આગળ વધારવા એ જ સાચી ગણેશ ઉપાસના છે. વિસર્જન એ કેવળ મૂર્તિનું થાય છે, બાપ્પા પ્રત્યેની શ્રદ્ધા અને તેમના વિચારો હંમેશાં આપણા હૃદયમાં જીવંત રહેવા જોઈએ.
