Padtar divas after Diwali Hindu panchang calculation: દિવાળીના પાંચ દિવસીય મહાપર્વ દરમિયાન ઘણી વખત દિવાળી (અમાસ) અને નવા વર્ષ (કારતક સુદ એકમ) વચ્ચે એક ખાલી દિવસ આવે છે, જેને ગુજરાતીમાં 'પડતર દિવસ' અથવા 'ધોકો' કહેવામાં આવે છે. સનાતન ધર્મમાં આ દિવસે કોઈ શુભ કાર્ય, મોટી ખરીદી કે વિશેષ પૂજા પાઠ કરવામાં આવતા નથી. સતત ત્રીજા વર્ષે દિવાળી અને બેસતા વર્ષ વચ્ચે ધોકો આવ્યો છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ પડતર દિવસ પાછળ કોઈ અંધશ્રદ્ધા નથી, પરંતુ હિંદુ પંચાંગનું ચોક્કસ ખગોળીય અને ગણિતીય વિજ્ઞાન રહેલું છે.
શું છે 'પડતર દિવસ' ની વ્યાખ્યા?
જ્યારે હિંદુ પંચાંગ મુજબ, કોઈ તિથિ સૂર્યોદય વખતે વિદ્યમાન ન હોય અથવા તો એક જ દિવસે બે તિથિનો ક્ષય (ઘટાડો) કે વૃદ્ધિ (વધારો) થતી હોય, ત્યારે તે સમયગાળાને 'પડતર દિવસ' કહેવાય છે. આપણું પંચાંગ સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિ પર આધારિત છે. જ્યારે અમાસની તિથિ પૂરી થઈ ગઈ હોય, પરંતુ કારતક સુદ એકમ (બેસતું વર્ષ) આગામી દિવસના સૂર્યોદય સમયે ન બેસતી હોય, ત્યારે વચ્ચેનો આખો દિવસ 'પડતર' (શૂન્ય તિથિ) ગણાય છે.
પડતર દિવસનું ખગોળીય અને પંચાંગ ગણિત
આ પ્રક્રિયા પાછળ પ્યોર વિજ્ઞાન છે. ચંદ્ર અને સૂર્ય વચ્ચે જ્યારે 12 ડિગ્રીનું અંતર થાય ત્યારે એક તિથિ બદલાય છે. અંગ્રેજી કેલેન્ડરના 24 કલાકના નિશ્ચિત દિવસની જેમ હિંદુ તિથિ નિશ્ચિત નથી હોતી. ગ્રહોની ગતિ પ્રમાણે તે 19 કલાકથી લઈને 26 કલાક સુધીની હોઈ શકે છે. શાસ્ત્રો મુજબ જે તિથિ 'સૂર્યોદય' વખતે હાજર હોય તેને આખા દિવસ માટે માન્ય ગણવામાં આવે છે. જો અમાસ સૂર્યાસ્ત પહેલાં જ પૂરી થઈ જાય અને એકમ આગામી સૂર્યોદય પછી શરૂ થતી હોય, તો વચ્ચેનો સમય 'શૂન્ય તિથિ' બને છે.
વિદેશમાં વસતા ગુજરાતીઓ માટે સમય મંડળોનો તફાવત
વિદેશમાં (ખાસ કરીને અમેરિકા, કેનેડા કે ઓસ્ટ્રેલિયામાં) વસતા લોકો માટે, ટાઈમ ઝોન (સમય મંડળો) નો તફાવત તિથિના ચોક્કસ સમયને અસર કરે છે. આના કારણે ભારતની સરખામણીએ કેટલાક દેશોમાં દિવાળી એક દિવસ પહેલાં કે પછી ઊજવવામાં આવે છે. આવા સમયે સ્થાનિક જ્યોતિષી અથવા વિશ્વસનીય પંચાંગને અનુસરવું જ શ્રેષ્ઠ રહે છે.
પડતર દિવસે શું ન કરવું જોઈએ?
જ્યોતિષશાસ્ત્ર મુજબ, શૂન્ય તિથિ હોવાથી આ દિવસે કોઈ નવું વાહન, સોનું કે ઘરની ખરીદી ન કરવી જોઈએ. કોઈ નવા વ્યવસાય કે કાર્યનો પ્રારંભ પણ ટાળવો. બેસતા વર્ષના નૂતન વર્ષાભિનંદન (Happy New Year) કે વેપારીઓએ નવા ચોપડાનું પૂજન પણ આ દિવસે ન કરવું જોઈએ.
પડતર દિવસે શું કરી શકાય?
આ દિવસે ઈશ્વરનું સ્મરણ, જપ અને ધ્યાન કરવું અત્યંત ફળદાયી માનવામાં આવે છે. તમે ઘરની સાફ-સફાઈ અને આગામી દિવસો (ભાઈબીજ, લાભ પાંચમ) ની તૈયારીઓ કરી શકો છો. પિતૃઓનું સ્મરણ અને ગરીબોને દાન-પુણ્ય કરવા માટે આ દિવસ ઉત્તમ મનાય છે.
પરંપરા અને વિજ્ઞાનનો અદભુત સમન્વય
હિંદુ તહેવારો માત્ર રૂઢિચુસ્ત માન્યતાઓ પર નહીં પણ અત્યંત સચોટ ખગોળશાસ્ત્ર અને ગણિત પર આધારિત છે. પડતર દિવસ એ આપણી પ્રાચીન પંચાંગ પદ્ધતિની સચોટતા અને મહાનતા દર્શાવે છે. આ ગણતરી દર્શાવે છે કે આપણા ઋષિમુનિઓ પાસે સમયની એક-એક સેકન્ડ અને બ્રહ્માંડમાં સૂર્ય-ચંદ્રની ગતિ માપવાનું કેટલું સચોટ વિજ્ઞાન હતું! જોકે, પ્રાચીન કાળમાં ધોકાની પ્રથા બહુ પ્રચલિત ન હતી, તે આધુનિક પંચાંગ ગણતરીઓનું પરિણામ છે. કેટલાક સ્થાનિક વિસ્તારોમાં પડતર દિવસને ગણકાર્યા વિના સીધું નવું વર્ષ ઉજવવાની પણ પરંપરા છે.
