Diwali Mythological Stories: ભારતમાં દિવાળીનો તહેવાર ભારે ઉત્સાહ અને શ્રદ્ધા સાથે ઉજવવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે માનવામાં આવે છે કે 14 વર્ષનો વનવાસ પૂર્ણ કરીને ભગવાન શ્રીરામ અયોધ્યા પાછા ફર્યા ત્યારે નગરજનોએ દીવા પ્રગટાવી તેમનું સ્વાગત કર્યું હતું. જોકે, દિવાળીની ઉજવણી પાછળ આ ઉપરાંત પણ અનેક ધાર્મિક અને પૌરાણિક માન્યતાઓ જોડાયેલી છે. દેવી લક્ષ્મીના પ્રાગટ્યથી લઈને પાંડવોના વનવાસની પૂર્ણાહુતિ અને શીખ ધર્મના છઠ્ઠા ગુરુની મુક્તિ સુધીની આ છ કથાઓ દિવાળીના સાંસ્કૃતિક મહત્ત્વને વધુ વિશાળ બનાવે છે.
ભગવાન શ્રીરામના અયોધ્યા આગમનનો આનંદ
દિવાળી સાથે જોડાયેલી સૌથી જાણીતી માન્યતા ભગવાન શ્રીરામના અયોધ્યા આગમનની છે. રામાયણ અનુસાર, માતા કૈકેયીએ રાજા દશરથ પાસેથી મળેલા વચનોના આધારે શ્રીરામને 14 વર્ષનો વનવાસ અપાવ્યો હતો. આ દરમિયાન શ્રીરામ સાથે માતા સીતા અને લક્ષ્મણ પણ વનમાં રહ્યાં હતાં. વનવાસ દરમિયાન રાવણનો વધ કર્યા બાદ શ્રીરામ, સીતા અને લક્ષ્મણ અયોધ્યા પરત ફર્યાં હતાં. માન્યતા પ્રમાણે, તેમના આગમનના આનંદમાં અયોધ્યાના લોકોએ દીવા પ્રગટાવીને નગરને પ્રકાશિત કર્યું હતું. આ પ્રસંગને દિવાળીની ઉજવણી સાથે જોડવામાં આવે છે.પાંડવોના વનવાસની પૂર્ણાહુતિ
મહાભારત સાથે જોડાયેલી એક લોકપ્રચલિત માન્યતા મુજબ, કૌરવો સાથે જુગારની રમતમાં પરાજય બાદ પાંડવોને 12 વર્ષનો વનવાસ અને એક વર્ષનો અજ્ઞાતવાસ ભોગવવો પડ્યો હતો. આ સમયગાળો પૂર્ણ થયા બાદ પાંડવો પોતાના રાજ્ય અને અધિકારો પાછા મેળવવા માટે આગળ વધ્યા હતા. કેટલીક લોકકથાઓમાં પાંડવોના પુનરાગમનને કાર્તિક અમાસ અને દિવાળીની ઉજવણી સાથે જોડવામાં આવે છે. જોકે, આ માન્યતા ભગવાન શ્રીરામના અયોધ્યા આગમન જેટલી વ્યાપક રીતે સ્વીકૃત નથી. તેને દિવાળી સાથે જોડાયેલી પ્રચલિત કથાઓમાંની એક તરીકે જોવામાં આવે છે.રાજા વિક્રમાદિત્યના રાજ્યાભિષેકની માન્યતા
પ્રાચીન ભારતના પ્રસિદ્ધ રાજાઓમાં રાજા વિક્રમાદિત્યનું નામ આદરપૂર્વક લેવામાં આવે છે. તેમની ઉદારતા, ન્યાયપ્રિયતા અને શૌર્યની અનેક લોકકથાઓ પ્રચલિત છે. એક લોકપ્રચલિત માન્યતા અનુસાર, રાજા વિક્રમાદિત્યનો રાજ્યાભિષેક કાર્તિક અમાસના દિવસે થયો હતો. આ પ્રસંગને દિવાળીની ઉજવણી સાથે જોડવામાં આવે છે. જોકે, આ દાવા અંગે ઐતિહાસિક પુરાવા મર્યાદિત હોવાથી તેને પ્રમાણિત ઐતિહાસિક ઘટનાને બદલે લોકમાન્યતા તરીકે સમજવો યોગ્ય છે.સમુદ્રમંથનમાંથી દેવી લક્ષ્મીનું પ્રાગટ્ય
દિવાળીના તહેવારમાં દેવી લક્ષ્મીની પૂજાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. હિન્દુ પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, દેવો અને અસુરોએ અમૃત મેળવવા માટે સમુદ્રમંથન કર્યું હતું. આ મંથન દરમિયાન અનેક દિવ્ય રત્નો અને મૂલ્યવાન વસ્તુઓ પ્રગટ થઈ હતી. તેની સાથે દેવી લક્ષ્મીના પ્રાગટ્યની કથા પણ જોડાયેલી છે. દેવી લક્ષ્મીને ધન, સમૃદ્ધિ, સુખ અને ઐશ્વર્યની દેવી માનવામાં આવે છે. દિવાળીના દિવસે ઘરોમાં દીવા પ્રગટાવીને દેવી લક્ષ્મી અને ભગવાન ગણેશની પૂજા કરવામાં આવે છે. લોકો પોતાના જીવનમાં સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિ આવે તેવી પ્રાર્થના કરે છે.શીખ ધર્મના છઠ્ઠા ગુરુ હરગોવિંદ સાહિબજીની મુક્તિ
દિવાળીના સમયગાળાનું શીખ ધર્મમાં પણ વિશેષ મહત્ત્વ છે. શીખ સમુદાય આ પ્રસંગને બંદી છોડ દિવસ તરીકે ઉજવે છે. આ દિવસ છઠ્ઠા શીખ ગુરુ, ગુરુ હરગોવિંદ સાહિબજીની ગ્વાલિયરના કિલ્લામાંથી મુક્તિની યાદ સાથે જોડાયેલો છે. શીખ પરંપરા અનુસાર, ગુરુ હરગોવિંદ સાહિબજીની મુક્તિ સમયે તેમની સાથે અન્ય કેદીઓને પણ મુક્તિ મળી હતી. આ પ્રસંગ ન્યાય, સ્વતંત્રતા અને માનવતાના સંદેશ સાથે જોડાયેલો છે. આ જ કારણે દિવાળીની આસપાસ શીખ ગુરુદ્વારાઓમાં વિશેષ પ્રાર્થનાઓ અને ઉજવણી યોજાય છે.ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા નરકાસુરનો વધ
હિન્દુ પૌરાણિક પરંપરામાં નરકાસુરના વધની કથા પણ દીપોત્સવ સાથે જોડાયેલી છે. કથા અનુસાર, નરકાસુરે અનેક લોકોને ત્રાસ આપ્યો હતો અને દેવતાઓની સંપત્તિ પર પણ કબજો કર્યો હતો. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને સત્યભામાએ યુદ્ધ કરીને તેનો વધ કર્યો હતો. નરકાસુરના વધની ઉજવણી ખાસ કરીને નરક ચતુર્દશી સાથે જોડાયેલી છે, જે દિવાળીના મુખ્ય તહેવાર પહેલાં આવે છે. આ પ્રસંગને અનિષ્ટ પર સારા તત્ત્વના વિજય અને અંધકાર પર પ્રકાશની જીતના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે.
દિવાળીની વિવિધ કથાઓ શું સંદેશ આપે છે?
દિવાળીની ઉજવણી પાછળની આ કથાઓ અલગ-અલગ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલી છે. ભગવાન શ્રીરામના અયોધ્યા આગમનની કથા આનંદ અને વિજયનો સંદેશ આપે છે, દેવી લક્ષ્મીની પૂજા સમૃદ્ધિનું પ્રતીક છે, જ્યારે બંદી છોડ દિવસ સ્વતંત્રતા અને ન્યાયની યાદ અપાવે છે. આ તમામ પરંપરાઓમાં દીવો પ્રગટાવવાનું મહત્ત્વ સામાન્ય છે. પ્રકાશને આશા, જ્ઞાન અને સકારાત્મકતાના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે. તેથી દિવાળી માત્ર દીવા અને આતશબાજીનો તહેવાર નથી, પરંતુ વિવિધ માન્યતાઓ અને પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલો સાંસ્કૃતિક ઉત્સવ પણ છે.
