Chhoti Diwali 2026 date confusion: દીપોત્સવના મહાપર્વ પૂર્વે ઉજવાતી નાની દિવાળીની ચોક્કસ તારીખને લઈને આ વર્ષે શ્રદ્ધાળુઓમાં ભારે દ્વિધા જોવા મળી રહી છે. કેટલાક લોકો 7 નવેમ્બરે તો કેટલાક 8 નવેમ્બરે નાની દિવાળી ઉજવવાનું જણાવી રહ્યા છે. આ અસમંજસ પાછળનું મુખ્ય કારણ કારતક વદ ચતુર્દશી તિથિનો બે દિવસ સુધીનો વ્યાપ છે. આવા સંજોગોમાં નરક ચતુર્દશી, કાળી ચૌદશ અને અભ્યંગ સ્નાન કયા દિવસે કરવું તે અંગે લોકોમાં પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.
નાની દિવાળી ક્યારે છે? પંચાંગ અને તિથિનું ગણિત
હિન્દુ પંચાંગ અનુસાર, નાની દિવાળીને નરક ચતુર્દશી, નરક ચૌદસ અને રૂપ ચૌદસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ તહેવાર કારતક મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષની ચતુર્દશી તિથિએ મનાવવામાં આવે છે. આ વર્ષે ચતુર્દશી તિથિ 7 નવેમ્બર, શનિવારના રોજ સવારે 10.47 વાગ્યાથી શરૂ થઈને 8 નવેમ્બર, રવિવારના રોજ સવારે 11.27 વાગ્યા સુધી રહેશે. ઉદયાતિથિ અને સૂર્યોદય પૂર્વે કરાતા અભ્યંગ સ્નાનની પરંપરાને આધારે નાની દિવાળી (નરક ચતુર્દશી) 8 નવેમ્બર, રવિવારે ઉજવાશે. વિશેષ બાબત એ છે કે, 8 નવેમ્બરે બપોર બાદ અમાસ તિથિ બેસતી હોવાથી લક્ષ્મીપૂજન એટલે કે મુખ્ય દિવાળી પણ તે જ દિવસે ઉજવાશે.
અભ્યંગ સ્નાન અને પૂજાનું શુભ મુહૂર્ત
ધાર્મિક ગ્રંથો મુજબ નરક ચતુર્દશીના દિવસે સૂર્યોદય પૂર્વે કરવામાં આવતા અભ્યંગ સ્નાનનું વિશેષ મહત્વ છે. આ દિવસે તલના તેલની માલિશ કરીને સ્નાન કરવાની વૈદિક પરંપરા છે.
નરક ચતુર્દશી તારીખ: 8 નવેમ્બર, રવિવાર
ચતુર્દશી તિથિ પ્રારંભ: 7 નવેમ્બર, સવારે 10.47 વાગ્યે
ચતુર્દશી તિથિ સમાપ્ત: 8 નવેમ્બર, સવારે 11.27 વાગ્યે
અભ્યંગ સ્નાન મુહૂર્ત: સવારે 5.41 થી 6.38 વાગ્યા સુધી (કુલ 57 મિનિટ)
(નોંધ: સ્થાનિક સૂર્યોદયના સમય અનુસાર જુદા-જુદા શહેરોમાં આ સમયમાં થોડી મિનિટોનો તફાવત હોઈ શકે છે.)
શા માટે કરવામાં આવે છે અભ્યંગ સ્નાન?
શાસ્ત્રોક્ત માન્યતા અનુસાર, નરક ચતુર્દશીના પવિત્ર દિવસે સૂર્યોદય પહેલાં શરીરે તલના તેલનું મર્દન કરીને ઔષધીય ઉબટન લગાવી સ્નાન કરવાથી અજાણતા થયેલા પાપોમાંથી મુક્તિ મળે છે અને નરકની યાતનાઓમાંથી રક્ષણ પ્રાપ્ત થાય છે. તેને ‘રૂપ ચૌદશ’ પણ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે આ દિવસે વિશેષ સ્નાન કરવાથી તેજ, સુંદરતા અને આરોગ્યની પ્રાપ્તિ થાય છે. સ્નાન બાદ સ્વચ્છ કે નવા વસ્ત્રો પરિધાન કરી ઘરના આંગણે દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે.
નાની દિવાળી પર કોની પૂજા થાય છે?
નરક ચતુર્દશીના પર્વે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, મહાબલી હનુમાનજી અને યમરાજની પૂજાનું વિશેષ વિધાન છે. આ ઉપરાંત તાંત્રિક અને નિશીથ કાળની પૂજામાં માતા મહાકાળીની આરાધના કરવામાં આવે છે. આ દિવસે સાંજના સમયે ઘરના મુખ્ય દ્વાર બહાર દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ રાખીને યમરાજના નામે ચાર મુખી દીવો પ્રગટાવવામાં આવે છે (યમદીપદાન). માન્યતા છે કે યમદીપ પ્રગટાવવાથી પરિવાર પરથી અકાળ મૃત્યુનું સંકટ ટળે છે.
સરળ પૂજાવિધિના નિયમો
સવારે બ્રાહ્મમુહૂર્તમાં જાગી સ્નાનની તૈયારી કરો.
સ્નાન પૂર્વે આખા શરીરે તલના તેલનું માલિશ કરો અને ઉબટન લગાવો.
સ્નાન કર્યા પછી સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને શ્રીહરિ વિષ્ણુની પૂજા-અર્ચના કરો.
પૂજામાં ચંદન, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ અને નૈવેદ્ય અર્પણ કરો.
સાંજના સમયે ઘરના ઉંબરા પર અને આંગણામાં દીવા પ્રગટાવો.
સાંજે યમરાજના નિમિત્તે દક્ષિણ દિશામાં તેલનો ચાર મુખી દીવો પ્રગટાવી સુખ-શાંતિની પ્રાર્થના કરો.
પૌરાણિક કથા: શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા નરકાસુરનો વધ
પૌરાણિક કથા મુજબ નરકાસુર નામના અત્યાચારી દૈત્યે પોતાની શક્તિના અભિમાનમાં દેવતાઓ અને ઋષિમુનિઓ પર ત્રાસ ગુજાર્યો હતો. તેણે દેવમાતા અદિતિના અમૂલ્ય કુંડળો છીનવી લીધા હતા અને 16 હજાર રાજકન્યાઓને બંદી બનાવી રાખી હતી. દેવતાઓની વિનંતીથી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પોતાની પત્ની સત્યભામાની સહાયથી કારતક વદ ચતુર્દશીએ નરકાસુરનો સંહાર કર્યો અને તમામ સ્ત્રીઓને મુક્ત કરાવી. આ વિજયના ઉત્સવ રૂપે લોકોએ દીવા પ્રગટાવ્યા હતા, જેના કારણે આ દિવસ અનિષ્ટ પર ઇષ્ટના વિજયના પ્રતીક તરીકે ઉજવાય છે.
7 નવેમ્બર અંગે કેમ છે કન્ફ્યુઝન?
7 નવેમ્બરના રોજ સવારથી ચતુર્દશી તિથિ શરૂ થઈ જતી હોવાથી નિશીથ કાળ (મધ્યરાત્રિ)ની કાળી ચૌદશ પૂજા 7 નવેમ્બરની રાત્રે યોજાશે. જ્યારે 8 નવેમ્બરના સૂર્યોદય સમયે ચતુર્દશી વિદ્યમાન હોવાથી ઉદયાતિથિના નિયમ મુજબ શાસ્ત્રોક્ત અભ્યંગ સ્નાન અને નરક નિવારણ ચતુર્દશી 8 નવેમ્બરની સવારે જ માન્ય ગણાશે.
વિશેષ અને વધારાની માહિતી
યમદીપદાનનું મહત્વ: શાસ્ત્રોમાં જણાવ્યા મુજબ વર્ષમાં માત્ર ધનતેરસ અને નરક ચતુર્દશીના દિવસે જ યમરાજ માટે દીપદાન કરવામાં આવે છે. લોટનો ચાર મુખી દીવો બનાવી તેમાં સરસવનું કે તલનું તેલ ભરી ઘરના કચરાના ઢગલા પાસે કે મુખ્ય દરવાજાની બહાર દક્ષિણ તરફ રાખવાની પરંપરા છે.
ગુજરાતમાં કાળી ચૌદશનું વિધાન: ગુજરાતમાં આ દિવસને કાળી ચૌદશ તરીકે વિશેષ ભાવથી ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસે વડાં, તળેલાં પકવાન બનાવી ભૈરવ દાદા, હનુમાનજી અને કુળદેવીને નૈવેદ્ય ચઢાવવામાં આવે છે તથા રાત્રે મેલી વિદ્યા કે નકારાત્મક શક્તિઓથી રક્ષણ માટે વિશેષ અનુષ્ઠાન થાય છે.
