INDIA Bloc Holds Public Impeachment Against CEC Gyanesh Kumar: મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર સામે વિપક્ષી INDIA ગઠબંધને પોતાનો વિરોધ વધુ આક્રમક બનાવ્યો છે. શનિવાર, 31 ઓક્ટોબરના રોજ દિલ્હીમાં કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેના નિવાસસ્થાને જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધ પ્રતીકાત્મક ‘જન-મહાભિયોગ’ કાર્યક્રમ યોજવામાં આવ્યો હતો. આ કાર્યક્રમમાં કોંગ્રેસ સહિત INDIA ગઠબંધનના વિવિધ પક્ષોના અગ્રણી નેતાઓ એકઠા થયા હતા. સંસદની કાર્યવાહી જેવો માહોલ ઊભો કરીને યોજાયેલા આ કાર્યક્રમનો મુખ્ય હેતુ ચૂંટણી પંચની કામગીરી સામે સવાલો ઉઠાવવા અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના રાજીનામાની માગને જનતા સુધી પહોંચાડવાનો હતો.
ખડગેએ CECના તાત્કાલિક રાજીનામાની માગ કરી
કાર્યક્રમને સંબોધિત કરતાં મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના તાત્કાલિક રાજીનામાની માગ કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે વિપક્ષને કોઈ વ્યક્તિ સાથે અંગત દુશ્મની નથી, પરંતુ દેશની બંધારણીય સંસ્થાઓ નિષ્પક્ષ રીતે કામ કરે તે જરૂરી છે. ખડગેએ ચૂંટણી પંચની કામગીરી સામે ગંભીર સવાલો ઉઠાવતાં આક્ષેપ કર્યો કે ચૂંટણી પંચ કેન્દ્ર સરકારના ઈશારે કામ કરી રહ્યું છે. તેમના મતે, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહના નિર્દેશો હેઠળ ચૂંટણી પંચની કામગીરી થઈ રહી છે. તેમણે વધુમાં કહ્યું કે દેશના નબળા વર્ગો, મહિલાઓ અને યુવાનોના મતાધિકારનું રક્ષણ કરવું લોકશાહી માટે અત્યંત જરૂરી છે.
ચૂંટણી કમિશનરોને મળતી કાનૂની સુરક્ષા અંગે વિપક્ષનો સવાલ
ખડગેએ ડિસેમ્બર 2023માં પસાર થયેલા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક, સેવા શરતો અને કાર્યકાળ સંબંધિત કાયદાની જોગવાઈઓ સામે પણ વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. ખાસ કરીને આ કાયદાની કલમ 16 હેઠળ ચૂંટણી કમિશનરોને તેમની સત્તાવાર ફરજના ભાગરૂપે કરવામાં આવેલા કાર્ય અથવા નિવેદન બદલ સિવિલ અને ફોજદારી કાર્યવાહીથી મળતા રક્ષણનો મુદ્દો તેમણે ઉઠાવ્યો હતો. ખડગેનો દાવો હતો કે આ જોગવાઈ ચૂંટણી કમિશનરોને અસાધારણ કાનૂની સુરક્ષા આપે છે. તેમણે સવાલ કર્યો કે જ્યારે દેશની સર્વોચ્ચ બંધારણીય સંસ્થાઓના વડાઓ માટે પણ આવી જોગવાઈ નથી, ત્યારે ચૂંટણી કમિશનરોને આટલું રક્ષણ શા માટે આપવામાં આવ્યું છે? જોકે, આ સુરક્ષા ચૂંટણી કમિશનરોને તેમની સત્તાવાર ફરજ સાથે જોડાયેલી બાબતોમાં મળે છે.
SIR પ્રક્રિયાથી મતદારોના નામ કાપવાનો વિપક્ષનો આરોપ
ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવતી સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) એટલે કે મતદાર યાદીઓની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા પણ વિપક્ષના વિરોધનું મુખ્ય કારણ બની છે. ખડગેએ આક્ષેપ કર્યો કે બિહાર સહિતના રાજ્યોમાં SIRના નામે વિપક્ષને સમર્થન આપતા મતદારોનાં નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવી રહ્યાં છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રક્રિયાના કારણે ગરીબો, મહિલાઓ, યુવાનો અને નબળા વર્ગોના મતદાનના અધિકાર પર અસર થવાની આશંકા છે. તેમણે કહ્યું કે મતાધિકાર દરેક નાગરિકનો બંધારણીય અધિકાર છે અને કોઈપણ વ્યક્તિને તેનાથી વંચિત રાખી શકાય નહીં. વિપક્ષે ચૂંટણી પંચ પાસે મતદાર યાદી સુધારણાની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવાની માગ પણ કરી છે. નોંધનીય છે કે મતદારોનાં નામ જાણીજોઈને દૂર કરવામાં આવી રહ્યાં હોવાનો આ વિપક્ષનો આરોપ છે.
શશિ થરૂરે કહ્યું, સંસદમાં વાત ન સાંભળાઈ એટલે જનતા સમક્ષ આવ્યા
કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ સાંસદ શશિ થરૂરે પણ આ કાર્યક્રમ દરમિયાન ચૂંટણી પંચની કામગીરી પર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે એક નિષ્પક્ષ અમ્પાયરની જેમ કામ કરવાની પોતાની વિશ્વસનીયતા ગુમાવી દીધી છે. થરૂરના જણાવ્યા અનુસાર, વિપક્ષે સંસદમાં જ્ઞાનેશ કુમારને પદ પરથી હટાવવા માટેની નોટિસ રજૂ કરી હતી, પરંતુ લોકસભાના સ્પીકર અને રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ દ્વારા તેને સ્વીકારવામાં આવી નહોતી. આવી સ્થિતિમાં વિપક્ષ પાસે પોતાની વાત લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે જાહેર મંચનો સહારો લેવા સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ રહ્યો નહોતો. તેમણે આ કાર્યક્રમને લોકશાહી અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે લોકોમાં જાગૃતિ લાવવાનો પ્રયાસ ગણાવ્યો હતો.
મીરા કુમારની અધ્યક્ષતામાં યોજાઈ મૉક સંસદ
આ સમગ્ર કાર્યક્રમની અધ્યક્ષતા લોકસભાનાં પૂર્વ સ્પીકર મીરા કુમારે કરી હતી. કાર્યક્રમને સંસદીય કાર્યવાહીની જેમ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો અને ત્યારબાદ વિપક્ષી નેતાઓએ પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા હતા. કોંગ્રેસનાં વરિષ્ઠ નેતા સોનિયા ગાંધી, રાહુલ ગાંધી અને પ્રિયંકા ગાંધી સહિત INDIA ગઠબંધનના અનેક નેતાઓ આ કાર્યક્રમમાં હાજર રહ્યા હતા. કાર્યક્રમમાં મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થયાનો દાવો કરતા નાગરિકો અને નાગરિક સમાજના પ્રતિનિધિઓને પણ પોતાની વાત રજૂ કરવાની તક આપવામાં આવી હતી. આ રીતે વિપક્ષે ચૂંટણી પંચની કામગીરી સામેના પોતાના વિરોધને માત્ર રાજકીય નિવેદનો સુધી મર્યાદિત ન રાખતાં તેને જાહેર ચર્ચાનો મુદ્દો બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.
ભાજપનો કોંગ્રેસ પર પ્રહાર, રાહુલ ગાંધીને ખુશ કરવાનો પ્રયાસ ગણાવ્યો
બીજી તરફ, વિપક્ષના આ કાર્યક્રમને લઈને ભાજપે પણ આક્રમક પ્રતિક્રિયા આપી હતી. ભાજપના પ્રવક્તા સુધાંશુ ત્રિવેદીએ કોંગ્રેસના ‘જન-મહાભિયોગ’ કાર્યક્રમને રાજકીય નાટક ગણાવ્યો હતો. તેમણે કટાક્ષ કરતાં કહ્યું કે કોંગ્રેસ દેશમાં અરાજકતા ફેલાવવામાં સફળ થઈ નથી અને હવે પોતાના નેતા રાહુલ ગાંધીને ખુશ કરવા માટે પોતાની પસંદગીની સંસદ જેવો માહોલ ઊભો કરી રહી છે. ભાજપે વિપક્ષના આ સમગ્ર કાર્યક્રમને બિનજરૂરી રાજકીય કવાયત ગણાવી હતી. આમ, એક તરફ વિપક્ષ ચૂંટણી પંચની નિષ્પક્ષતા અને મતદાર યાદીઓની પ્રક્રિયા સામે સવાલો ઉઠાવી રહ્યો છે, તો બીજી તરફ ભાજપ આક્ષેપોને રાજકીય હેતુથી પ્રેરિત ગણાવી રહ્યો છે.
CECને હટાવવાની બંધારણીય પ્રક્રિયા શું છે?
અહીં એક મહત્ત્વની બાબત એ છે કે INDIA ગઠબંધન દ્વારા યોજાયેલો ‘જન-મહાભિયોગ’ વાસ્તવિક સંસદીય મહાભિયોગ નહોતો. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને પદ પરથી દૂર કરવાની બંધારણીય પ્રક્રિયા સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા જેવી છે. બંધારણની કલમ 324(5) મુજબ, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને સાબિત થયેલા ગેરવર્તન અથવા અસમર્થતાના આધારે જ નિર્ધારિત સંસદીય પ્રક્રિયા દ્વારા પદ પરથી દૂર કરી શકાય છે. આ માટે સંસદનાં બંને ગૃહોમાં જરૂરી બહુમતીથી પ્રસ્તાવ પસાર થવો આવશ્યક છે. વર્ષ 2026માં વિપક્ષના 193 સાંસદોએ જ્ઞાનેશ કુમારને હટાવવા માટે નોટિસ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. જોકે, માર્ચમાં રજૂ થયેલી નોટિસ લોકસભાના સ્પીકર અને રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ દ્વારા સ્વીકારવામાં આવી નહોતી. ત્યારબાદ એપ્રિલમાં રાજ્યસભામાં નવી નોટિસ પણ રજૂ કરવામાં આવી હતી.
1 નવેમ્બરની રેલી પહેલાં વિપક્ષે વધાર્યો રાજકીય દબાણ
જ્ઞાનેશ કુમાર સામે યોજાયેલો આ પ્રતીકાત્મક કાર્યક્રમ વિપક્ષની આગામી રાજકીય રણનીતિનો પણ એક ભાગ છે. 1 નવેમ્બરના રોજ દિલ્હીના રામલીલા મેદાનમાં INDIA ગઠબંધન દ્વારા ‘વોટ ચોરી’ અને મતદાર યાદીઓની સુધારણા પ્રક્રિયા સામે મોટી રેલીનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. આ રેલીમાં ચૂંટણી પંચની કામગીરી, SIR પ્રક્રિયા અને મતદારોના અધિકારો જેવા મુદ્દાઓ ઉઠાવવામાં આવશે. વિપક્ષ આ કાર્યક્રમો દ્વારા ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા લાવવાની માગને વધુ મજબૂત બનાવવા માગે છે. બીજી તરફ, ભાજપે વિપક્ષના આક્ષેપોને રાજકીય ગણાવીને તેનો વિરોધ કર્યો છે. હવે આ મુદ્દે આગામી દિવસોમાં રાજકીય ખેંચતાણ કેટલી વધે છે અને ચૂંટણી પંચ તરફથી શું પ્રતિક્રિયા આવે છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.
