Election Commission Form-6 Annexure D removed: સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયાને લઈને ચાલી રહેલા ભારે વિવાદ અને આંતરિક મતભેદો વચ્ચે ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI) દ્વારા એક મોટો અને રાહતભર્યો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. હવે નવા મતદારોએ ફોર્મ-6 ભરતી વખતે કોઈ વધારાનું ઘોષણાપત્ર કે એનેક્સચર-ડી (Annexure-D) આપવું પડશે નહીં. ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, વૈધાનિક ફોર્મ-6ના મૂળ સ્વરૂપમાં કોઈ કાયદાકીય ફેરફાર કરવામાં આવ્યા નથી, પરંતુ ઓનલાઈન પોર્ટલ પર અનિવાર્ય કરાયેલી વધારાની શરતોને લઈને ઊભેલા વિવાદ બાદ આ પગલું લેવામાં આવ્યું છે.
શું હતો સમગ્ર વિવાદ અને એનેક્સચર-ડીનો મામલો?
ચૂંટણી પંચ દ્વારા જ્યારે સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી, ત્યારે ઓનલાઈન ફોર્મ-6 સાથે એક વધારાનું ઘોષણાપત્ર (એનેક્સચર-ડી) જોડવામાં આવ્યું હતું. આ નવા નિયમ મુજબ, ફોર્મમાં નવા અને યુવા મતદારોએ પોતાના માતા-પિતા, દાદા-દાદી કે વરિષ્ઠ સગા-સંબંધીઓની અગાઉની SIR મતદાર યાદી સાથેના સંબંધો અને તેના ડેટા (જેવા કે જૂનો વિધાનસભા મતવિસ્તાર, બૂથ નંબર અને સીરિયલ નંબર) આપવા ફરજિયાત બન્યા હતા. આના કારણે પ્રથમવાર મતદાર બનનારા યુવાનો અને દસ્તાવેજોના અભાવ ધરાવતા નાગરિકો માટે ઓનલાઈન અરજી કરવી અત્યંત જટિલ બની ગઈ હતી. આંતરિક સ્તરે પણ ચૂંટણી કમિશનરો દ્વારા આ અંગે વાંધાઓ નોંધાવવામાં આવ્યા હતા.
બિન-SIR રાજ્યોમાં જૂનું ફોર્મ-6
પરિસ્થિતિની ગંભીરતાને જોતાં ચૂંટણી પંચે એવા રાજ્યો અને વિસ્તારોમાં ઓનલાઈન ફોર્મ-6માંથી આ વધારાનું ઘોષણાપત્ર હટાવી દીધું છે, જ્યાં SIRની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ચૂકી છે. હવે આ તમામ જગ્યાએ 'જૂના અને મૂળ ફોર્મ-6'નું સ્વરૂપ જ બહાલ કરવામાં આવ્યું છે એટલે કે, હવે અરજદારો કોઈપણ વધારાની કાયદાકીય કે પારિવારિક મેપિંગની ઝંઝટ વિના સરળતાથી ઓનલાઈન કે ઓફલાઈન ફોર્મ ભરી શકશે.
યુવા મતદારો અને નવા અરજદારોને મોટી રાહત
આ ફેરફારથી ખાસ કરીને 18 વર્ષની વય જૂથના નવા યુવા મતદારોને મોટી રાહત મળશે. જે યુવાનો 2000ના વર્ષ પછી જન્મ્યા છે તેમની પાસે પારિવારિક દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ નહોતા, તેમને રજીસ્ટ્રેશન કરાવવામાં ભારે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડતો હતો. મૂળ ફોર્મ-6ની પ્રક્રિયા સરળ બનવાથી હવે પાત્ર નાગરિકો કોઈપણ જટિલ દસ્તાવેજીકરણની સમસ્યા વિના પોતાની સામાન્ય વ્યક્તિગત માહિતી અને ઉંમર તથા નિવાસસ્થાનના પુરાવા રજૂ કરીને સરળતાથી પોતાનું નામ મતદાર યાદીમાં નોંધાવી શકશે. ચૂંટણી પંચના આ નિર્ણયથી લોકશાહીના મહોત્સવમાં વધુને વધુ યુવાનો ભાગ લઈ શકશે તેવી અપેક્ષા છે.
સકારાત્મક વિશ્લેષણ
નવા યુવા મતદાતાઓને મોટી રાહત: જે યુવાનો (ખાસ કરીને 2000 પછી જન્મેલા) પહેલીવાર મતદાન કરવા જઈ રહ્યા છે, તેમને પોતાના માતા-પિતા કે દાદા-દાદીના જૂના ચૂંટણી રેકોર્ડ કે ડિજિટલ મેપિંગ જેવી જટિલ પ્રક્રિયામાંથી હવે પસાર થવું નહીં પડે.
નોંધણી પ્રક્રિયા સરળ બની: ઑનલાઇન ફોર્મ સબમિટ કરતી વખતે આવતી ટેક્નિકલ અડચણો દૂર થઈ છે, જેનાથી ફોર્મ ભરવાની પ્રક્રિયા ઝડપી અને સુગમ બનશે.
આંતરિક લોકશાહી અને પારદર્શિતા: ચૂંટણી પંચના જ અન્ય કમિશનરો દ્વારા આ પ્રક્રિયા સામે વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો અને પંચે વિવાદ ઉકેલવા માટે જે રીતે નિર્ણય બદલ્યો છે, તે સંસ્થાકીય મતિભ્રમ કે એકાધિકારને અટકાવવા માટે સકારાત્મક પગલું ગણી શકાય.
વૈધાનિક નિયમોનું પાલન: મતદાર રજીસ્ટ્રેશન નિયમ, 1960ના કાયદાકીય માળખામાં રહીને જ ફોર્મનું મૂળ સ્વરૂપ જાળવી રાખવું એ કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ યોગ્ય નિર્ણય છે.
નકારાત્મક વિશ્લેષણ
ઘૂસણખોરી રોકવાના પ્રયાસોને ઝટકો: ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, મતદાર યાદીની શુદ્ધતા જાળવવા અને ગેરકાયદેસર કે ઘૂસણખોરી કરનાર મતદાતાઓને અટકાવવા માટે આ વધારાનું ઘોષણાપત્ર (Annexure-D) જરૂરી હતું. આ હટાવવાથી કડક ચકાસણી પર અસર પડી શકે છે.
પંચની નીતિઓમાં અસ્થિરતા: કોઈ પણ પૂર્વ તૈયારી કે આંતરિક સર્વસંમતિ વગર પહેલા ફોર્મમાં ફેરફાર કરવા અને વિવાદ વધ્યા બાદ તેને પાછા ખેંચી લેવાથી ચૂંટણી પંચની નિર્ણાયક ક્ષમતા અને ગંભીરતા પર સવાલો ઊભા થાય છે.
રાજકીય દબાણની છાપ: વિરોધ પક્ષો અને આંતરિક અસંતોષના દબાણ હેઠળ આવીને નિયમોમાં ફેરફાર કરવાથી તંત્રની નિષ્પક્ષતા સામે શંકાના વાદળો ઘેરાઈ શકે છે.
