Election commission: ભારતીય ચૂંટણી પંચને બંધારણીય અને સ્વાયત્ત સંસ્થા તરીકે દેશમાં મુક્ત અને નિષ્પક્ષ ચૂંટણી યોજવાની મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે. જોકે, પંચના ઇતિહાસમાં ચૂંટણી કમિશનરો વચ્ચે મતભેદના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગો પણ સામે આવ્યા છે. ટી.એન. શેષનના કાર્યકાળ દરમિયાન પંચની સત્તા અને માળખાને લઈને મોટો વિવાદ થયો હતો. 1993માં બે વધારાના ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક બાદ ચૂંટણી પંચ બહુ-સદસ્યીય સંસ્થા બન્યું અને ત્યારથી નિર્ણય બહુમતીના આધારે લેવામાં આવે છે.
ચૂંટણી કમિશનર નવીન ચાવલાને હટાવવાની ભલામણ
ચૂંટણી પંચના ઇતિહાસમાં 2009નો એન. ગોપાલસ્વામી અને નવીન ચાવલા વિવાદ પણ નોંધપાત્ર રહ્યો હતો. તે સમયે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર એન. ગોપાલસ્વામીએ ચૂંટણી કમિશનર નવીન ચાવલાને હટાવવાની ભલામણ રાષ્ટ્રપતિને કરી હતી. ECIના સત્તાવાર રેકોર્ડ મુજબ ગોપાલસ્વામી 30 જૂન 2006થી 20 એપ્રિલ 2009 સુધી CEC રહ્યા હતા, જ્યારે નવીન ચાવલા 21 એપ્રિલ 2009થી CEC બન્યા હતા. આ સમગ્ર ઘટનાએ ચૂંટણી પંચની આંતરિક કામગીરી અને કમિશનરો વચ્ચેના મતભેદ અંગે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચા જગાવી હતી.
પંચની બહુમતી વચ્ચેનો મતભેદ પણ ચર્ચામાં રહ્યો
2019ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન ચૂંટણી કમિશનર અશોક લવાસા અને પંચની બહુમતી વચ્ચેનો મતભેદ પણ ચર્ચામાં રહ્યો હતો. લવાસાએ આદર્શ આચારસંહિતા ભંગની કેટલીક ફરિયાદોમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને તે સમયના ભાજપ અધ્યક્ષ અમિત શાહને આપવામાં આવેલી ક્લીન ચિટ અંગે બહુમતીથી અલગ મત વ્યક્ત કર્યો હતો. અહેવાલો અનુસાર, લવાસાએ પોતાના અસંમતિના મતને પંચના અંતિમ આદેશોમાં નોંધવાની માંગ કરી હતી. મે 2019માં પંચે નિર્ણય કર્યો હતો કે કમિશનરોના મત બેઠકની કાર્યવાહીનો ભાગ બની શકે, પરંતુ અસંમતિના મતને અંતિમ આદેશમાં જાહેર રીતે સામેલ કરવામાં નહીં આવે. ત્યારબાદ લવાસાએ આચારસંહિતા સંબંધિત બેઠકોમાંથી પોતાને અલગ રાખ્યા હતા.
મતભેદ થવાની શક્યતા બંધારણીય વ્યવસ્થાનો એક ભાગ
આ ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે ચૂંટણી પંચ જેવી સંસ્થામાં કમિશનરો વચ્ચે મતભેદ થવાની શક્યતા બંધારણીય વ્યવસ્થાનો એક ભાગ છે, પરંતુ આવા મતભેદો કેવી રીતે નોંધાય છે અને જાહેર થાય છે તે સંસ્થાની પારદર્શિતા અંગેની ચર્ચા સાથે જોડાય છે. અશોક લવાસાના કિસ્સામાં પાંચ ફરિયાદોમાં બહુમતીના નિર્ણયથી અલગ મત હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા, જ્યારે તેમણે પોતાના મતને સત્તાવાર આદેશોમાં સામેલ કરવાની માંગ કરી હતી. ચૂંટણી પંચ પોતે પણ જણાવે છે કે તમામ કમિશનરોને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં સમાન મતાધિકાર છે અને પંચના કામકાજમાં બહુમતીથી નિર્ણય લેવામાં આવી શકે છે.
