Election Commission Announces SSR: સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયાને લઈને સમગ્ર દેશમાં ચાલી રહેલા ભારે વિરોધ પ્રદર્શનો અને રાજકીય દબાણ સામે આખરે ભારતીય ચૂંટણી પંચે (ECI) ઝૂકવું પડ્યું છે. ચૂંટણી પંચે માત્ર 24 કલાકના ટૂંકા ગાળામાં જ બે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને રાહતરૂપ નિર્ણયોની જાહેરાત કરી છે. પંચ દ્વારા દેશના 17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં નવા મતદારોની નોંધણી માટે 'સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન' (SSR) હાથ ધરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત, એક ઐતિહાસિક વલણ અપનાવીને ચૂંટણી પંચે તમામ રાજકીય પક્ષોને મતદાર યાદીઓની 'મશીન-રીડેબલ' (સરળતાથી વાંચી અને સર્ચ કરી શકાય તેવી) PDF સોફ્ટ કોપી પૂરી પાડવાની ખાતરી આપી છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર અને ચૂંટણી પંચની કામગીરી સામે વિપક્ષી પક્ષો દ્વારા સતત વિરોધ પ્રદર્શનો થઈ રહ્યા હતા, ત્યારબાદ આ મોટા નિર્ણયો લેવાયા છે.
શું છે સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન (SSR) અને શા માટે જરૂરી બન્યું?
ચૂંટણી પંચ દ્વારા દેશભરમાં સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) ની કવાયત ચાલુ રાખવામાં આવી હોવાથી, દર વર્ષે યોજાતી નિયમિત સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન (SSR) પ્રક્રિયા અટકી પડી હતી. આના પરિણામે 18 વર્ષની વય પૂર્ણ કરનારા લાખો યુવા અને નવા મતદારો પોતાનું નામ મતદાર યાદીમાં ઉમેરાવવાથી વંચિત રહી ગયા હતા. આ બાબતને લઈને દેશભરના યુવાનો અને વિવિધ સંગઠનોમાં ભારે આક્રોશ ફેલાયો હતો. આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને પંચે 1 જાન્યુઆરી, 2027 ને લાયકાતની તારીખ (Qualifying Date) ગણીને 17 રાજ્યોમાં ફરીથી SSR શરૂ કરવાની જાહેરાત કરી છે, જેથી તમામ પાત્ર નાગરિકો મતદાનનો અધિકાર મેળવી શકે.
IR અને SSR વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત
મતદાર યાદીની આ બંને પ્રક્રિયાઓ વચ્ચે મોટો તફાવત રહેલો છે. SIR એ ખૂબ જ ગહન અને જટિલ પ્રક્રિયા છે, જેમાં નાગરિકતા સાબિત કરવા માટેના વિવિધ દસ્તાવેજો અને જૂની મતદાર યાદીઓ સાથેનું મેપિંગ ફરજિયાત હોય છે. તેમાં બૂથ લેવલ ઓફિસર (BLO) દ્વારા ઘરે-ઘરે જઈને ચકાસણી કરવામાં આવે છે. તેની સરખામણીમાં, SSR એ દર વર્ષે હાથ ધરવામાં આવતી એક સામાન્ય અને સહેલી પ્રક્રિયા છે. SSR માં નવા મતદારો પોતાની મરજીથી નામ ઉમેરાવવા કે સુધારા કરાવવા માટે અરજી (ફોર્મ) કરી શકે છે. આ પ્રક્રિયામાં કોઈ પણ પ્રકારના દસ્તાવેજી મેપિંગ કે ઘરે-ઘરે જઈને તપાસ કરવાની જરૂર પડતી નથી.
17 રાજ્યોમાં અમલ અને 13 કરોડ બાદ થયેલા મતદારોનો મુદ્દો
ચૂંટણી પંચના આ આદેશ હેઠળ ગુજરાત, ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, પંજાબ, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળ સહિત 17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં આ SSR ની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવશે. જોકે, વિપક્ષો તરફથી એક મોટી ચિંતા એ પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે કે SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન જે અંદાજે 13 કરોડ લોકોના નામ મતદાર યાદીમાંથી બાદ (ડિલીટ) કરી દેવામાં આવ્યા છે, તે નામો આ SSR પ્રક્રિયા દ્વારા આપોઆપ યાદીમાં ઉમેરાશે નહીં. તેઓએ ફરીથી આખી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડશે.
ચૂંટણી પંચના નિર્ણયો પર વિપક્ષી નેતાઓનો પ્રહાર
ચૂંટણી પંચના આ બે મોટા નિર્ણયો સામે આવ્યા બાદ વિપક્ષી પક્ષોએ પંચ પર આકરા પ્રહારો કર્યા છે. કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા પી. ચિદંબરમે સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિક્રિયા આપતા જણાવ્યું હતું કે, "સુપ્રીમ કોર્ટની નોટિસ અને દેશભરમાં થયેલા સતત વિરોધ પ્રદર્શનો બાદ ચૂંટણી પંચ અને CEC જ્ઞાનેશ કુમારને પોતાની ભૂલ સમજાઈ છે." તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે કરોડો મતદારોના નામો ગેરકાયદેસર રીતે રદ કર્યા બાદ હવે રહી ગયેલા પાત્ર મતદારોને ઉમેરવા માટે પંચે આ નવી કસરત હાથ ધરવી પડી છે.
મતદાર યાદીની મશીન-રીડેબલ PDF આપવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય
ચૂંટણી પંચનો બીજો સૌથી મોટો અને મહત્વનો નિર્ણય રાજકીય પક્ષોને મશીન-રીડેબલ (Searchable & Readable) PDF સોફ્ટ કોપી પૂરી પાડવાનો છે. અત્યાર સુધી ચૂંટણી પંચ રાજકીય પક્ષોને માત્ર સ્કેન કરેલી અથવા 'ઈમેજ-ઓન્લી' (Image Only) PDF જ આપતું હતું. આવી ફાઈલોમાંથી કોઈ ચોક્કસ નામ શોધવું (Search), કોપી કરવું કે ડેટા એનાલિસિસ કરવું શક્ય બનતું નહોતું. હવે મશીન-રીડેબલ કોપી મળવાથી મતદાર યાદીમાં પારદર્શિતા વધશે.
વર્ષો જૂની માગણી અને ચૂંટણી પંચનો યુ-ટર્ન
મશીન-રીડેબલ મતદાર યાદી આપવાની માગણી ખૂબ જ જૂની છે. કોંગ્રેસ પક્ષે સૌપ્રથમ 2018 માં આ માગ ઉઠાવી હતી અને કમલનાથે આ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટના દરવાજા પણ ખટખટાવ્યા હતા. તે પછી 2025માં રાહુલ ગાંધીએ પોતાના 'વોટ ચોરી' અભિયાન દરમિયાન આ મુદ્દાને દેશભરમાં જોરશોરથી ઉઠાવ્યો હતો. અગાઉ ચૂંટણી પંચ ડેટા સિક્યુરિટી અને મતદારોની ગોપનીયતાનું કારણ આગળ ધરીને આ માંગણી ફગાવી દેતું હતું. પરંતુ ભારે આક્રોશ અને કાનૂની દબાણ બાદ પંચે આખરે પોતાનું વલણ બદલીને યુ-ટર્ન લીધો છે. હવે તમામ પોલિંગ સ્ટેશનની ડ્રાફ્ટ અને આખરી મતદાર યાદીની ડિજિટલ કોપી મળવાથી બોગસ અને ડુપ્લિકેટ મતદારોને ઝડપી પાડવા વધુ સરળ બનશે.
