Delhi NCR GRAP 3: દિલ્હી-NCRમાં હવાનું પ્રદૂષણ વધતાં કમિશન ફોર એર ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ (CAQM)એ શુક્રવાર, 6 નવેમ્બર 2026થી તાત્કાલિક અસરથી ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન (GRAP)નો ત્રીજો તબક્કો લાગુ કર્યો છે. દિવાળી પહેલાં હવાની ગુણવત્તા વધુ બગડતી અટકાવવા સાવચેતીના પગલાંરૂપે આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. 6 નવેમ્બરે સાંજે 4 વાગ્યે દિલ્હીની સરેરાશ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) 382 નોંધાયો હતો, જે ‘ખૂબ જ ખરાબ’ શ્રેણીમાં આવે છે.
GRAP-3 હેઠળ કયા પ્રતિબંધો લાગશે?
GRAP-3નો મુખ્ય હેતુ ધૂળ અને વાહનોમાંથી થતા પ્રદૂષનને ઘટાડવાનો છે. સામાન્ય રીતે આ તબક્કા હેઠળ દિલ્હી-NCRમાં ધૂળ ફેલાવતી બાંધકામ અને તોડફોડની અનેક પ્રવૃત્તિઓ બંધ કરવામાં આવે છે. તેમાં ખોદકામ, માટી ભરવાની કામગીરી, ઈમારતો તોડવી, ઈંટ-ચણતર, પથ્થર કાપવા અને બાંધકામનો કાટમાળ ખસેડવા જેવી પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે. સ્ટોન ક્રશર અને ખાણકામની કામગીરી પર પણ નિયંત્રણ લાગુ પડે છે. જોકે, આવશ્યક માળખાકીય અને જાહેર સેવાઓના પ્રોજેક્ટ્સને નિયમો તથા સંબંધિત આદેશો મુજબ છૂટછાટ મળી શકે છે.
જૂનાં પેટ્રોલ-ડીઝલ વાહનો માટે નિયંત્રણ
GRAP-3 હેઠળ સંબંધિત આદેશો મુજબ દિલ્હી અને NCRના નિર્ધારિત વિસ્તારોમાં BS-3 પેટ્રોલ તથા BS-4 ડીઝલનાં ચાર પૈડાંવાળાં વાહનોના સંચાલન પર પ્રતિબંધ લાગુ થઈ શકે છે. દિલ્હી, ગુરુગ્રામ, ફરીદાબાદ, ગાઝિયાબાદ અને ગૌતમ બુદ્ધ નગર જેવા વિસ્તારોમાં વાહનચાલકોએ લાગુ પડતા નિયમો તપાસવા જરૂરી છે. આવશ્યક માલસામાન અને સેવાઓ સાથે જોડાયેલા કેટલાક વાહનોને નિયમો મુજબ છૂટ મળી શકે છે. તેથી વાહનનો પ્રકાર, નોંધણીનું સ્થળ અને સત્તાવાર સૂચનાઓ તપાસ્યા વિના તમામ જૂનાં વાહનો પર એકસરખો પ્રતિબંધ છે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
શાળાઓમાં હાઇબ્રિડ શિક્ષણ અને ઘરેથી કામ
પ્રદૂષણની અસર બાળકો પર ઓછી થાય તે માટે દિલ્હી તથા સંબંધિત NCR વિસ્તારોમાં પાંચમા ધોરણ સુધીના વર્ગો માટે હાઇબ્રિડ અથવા ઑનલાઇન શિક્ષણ અંગેની જોગવાઈ લાગુ થઈ શકે છે. હાઇબ્રિડ શિક્ષણમાં શાળામાં હાજરી અને ઑનલાઇન અભ્યાસ બંને વિકલ્પો સામેલ હોય છે. સરકારી તથા ખાનગી કચેરીઓમાં કર્મચારીઓની હાજરી ઘટાડવા અને ઘરેથી કામની વ્યવસ્થા અંગે પણ સંબંધિત સરકારો માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી શકે છે. કઈ વ્યવસ્થા ક્યાં અને ક્યારથી અમલમાં છે તે માટે સ્થાનિક વહીવટીતંત્રના તાજા આદેશો તપાસવા જરૂરી છે.
ગુરુગ્રામમાં ગેરકાયદે ફટાકડાં સામે કાર્યવાહી
દિવાળી દરમિયાન પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અને જાહેર સલામતીના હેતુથી ગુરુગ્રામ વહીવટીતંત્રે ગેરકાયદે ફટાકડાંના વેચાણ અને સંગ્રહ સામે કાર્યવાહી હાથ ધરી હોવાના અહેવાલ છે. ડેપ્યુટી કમિશનર ઉત્તમ સિંહની સૂચનાના આધારે 41 કેસોમાં FIR નોંધવામાં આવી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. ગેરકાયદે ફટાકડાંનો જથ્થો પણ જપ્ત કરાયો હોવાનું જણાવાયું છે. જોકે, આ કાર્યવાહી અંગેની વિગતો અને આંકડાઓની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ જરૂરી છે. ઘરેથી કામ સંબંધિત નિયમોનું પાલન ન કરતી સંસ્થાઓને નોટિસ આપવામાં આવી હોવાનો પણ અહેવાલ છે.
નાગરિકો પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં કેવી રીતે મદદ કરી શકે?
CAQMના GRAP માળખા હેઠળ નાગરિકોને ખાનગી વાહનોનો ઓછો ઉપયોગ કરવા, શક્ય હોય ત્યાં જાહેર પરિવહન અથવા કારપૂલ અપનાવવા, કચરો અને પાંદડાં ખુલ્લામાં ન બાળવા તથા ધૂળ ફેલાવતી પ્રવૃત્તિઓથી દૂર રહેવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. હવા પ્રદૂષિત હોય ત્યારે બાળકો, વૃદ્ધો અને શ્વાસની તકલીફ ધરાવતા લોકોએ બહારની શારીરિક પ્રવૃત્તિ મર્યાદિત રાખવી અને તકલીફ થાય તો તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ. GRAP-3ના ચોક્કસ અમલીકરણ અને છૂટછાટો માટે CAQM તથા સ્થાનિક વહીવટીતંત્રની સત્તાવાર સૂચનાઓને અંતિમ માનવી જોઈએ.
