Danger looms over the country: ભારતમાં કુદરતી આપત્તિઓનું જોખમ સતત ગંભીર બની રહ્યું છે. દેશના 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી 27 પ્રદેશો કુદરતી આપત્તિઓની દ્રષ્ટિએ અત્યંત સંવેદનશીલ હોવાનું સામે આવ્યું છે. ખાસ કરીને હિમાલય વિસ્તારમાં ગ્લેશિયર સરોવરો ઝડપથી વધી રહેલા જોખમનું કારણ બન્યા છે. હિમાલય ક્ષેત્રમાં આવેલા 2500થી વધુ ગ્લેશિયર સરોવરો જોખમી સ્થિતિમાં છે, જ્યારે 400થી વધુ ગ્લેશિયર ઝડપથી પીગળી રહ્યા છે. જો આ સરોવરો અચાનક ફાટી જાય તો ભારે પૂર આવી શકે છે અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં મોટા પાયે જાનમાલનું નુકસાન થઈ શકે છે. તાજેતરમાં નેપાળની ભોટેકોશી નદીમાં ગ્લેશિયર સરોવર ફાટ્યા બાદ સર્જાયેલી તબાહીએ આ જોખમને વધુ ગંભીર બનાવ્યું છે.
નદીના પટમાં દબાણો પૂરનું જોખમ વધારી રહ્યા છે
ગૃહ મંત્રાલયની સંસદીય સમિતિના 261મા અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે નદીના પટમાં ગેરકાયદે દબાણો અને યોગ્ય આયોજનના અભાવે પૂરથી થતું નુકસાન વધી રહ્યું છે. ડૉ. રાધા મોહનદાસ અગ્રવાલની અધ્યક્ષતાવાળી સમિતિએ નદીના પટ અને પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાંથી દબાણો દૂર કરવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે મજબૂત માળખું તૈયાર કરવાની ભલામણ કરી છે. સાથે જ આવા વિસ્તારોનું મેપિંગ કરીને કઈ એજન્સી જવાબદાર છે તે નક્કી કરવા અને પાણીના કુદરતી પ્રવાહને પુનઃસ્થાપિત કરવા સૂચન કરવામાં આવ્યું છે.
શહેરો માટે ડ્રેનેજ માસ્ટર પ્લાન જરૂરી
શહેરી વિસ્તારોમાં પાણી ભરાવાની સમસ્યા અટકાવવા માટે ડ્રેનેજ માસ્ટર પ્લાન અને ઇમરજન્સી મેનેજમેન્ટ પ્રોટોકોલ લાગુ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. સમિતિનું માનવું છે કે પૂર માત્ર કુદરતી આપત્તિ નથી, પરંતુ અનિયોજિત શહેરી વિકાસ અને નદી-નાળા પરના દબાણને કારણે તેની અસર અનેકગણી વધી શકે છે.
સેટેલાઇટ અને Google Earthથી ગ્લેશિયર પર નજર
ગ્લેશિયલ સરોવરોની સતત દેખરેખ માટે કેન્દ્રીય જળ આયોગે Google Earth Engine આધારિત પ્લેટફોર્મ વિકસાવ્યું છે. સેટેલાઇટ તસવીરોના આધારે સરોવરોના કદ અને પાણીના પ્રવાહના માર્ગોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે. ગ્લેશિયર સરોવર ફાટવાની સ્થિતિમાં સંભવિત અસર ક્યાં સુધી થઈ શકે તેનું મેપિંગ કરીને સંબંધિત રાજ્યો અને સંસ્થાઓ સાથે માહિતી શેર કરવામાં આવી રહી છે.
AIથી પૂરનું અગાઉથી અનુમાન
હવે AI અને સેટેલાઇટ ટેકનોલોજીની મદદથી પૂરનું પૂર્વાનુમાન લગાવવાની ક્ષમતા પણ મજબૂત બનાવવામાં આવી રહી છે. અત્યંત જોખમી ગ્લેશિયર સરોવરોની ઓળખ કરીને તેમનું વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે અને સંવેદનશીલ વિસ્તારોને જરૂરી ચેતવણીઓ આપવામાં આવે છે. કેન્દ્રીય જળ આયોગ દર મહિને મોનિટરિંગ રિપોર્ટ તૈયાર કરીને સંબંધિત રાજ્યોને જરૂરી સલાહ પણ આપે છે.
ભારતના કેટલા વિસ્તારો આપત્તિના જોખમમાં?
- 58.6% વિસ્તાર મધ્યમથી ભારે તીવ્રતાના ભૂકંપના જોખમમાં
- 40 મિલિયન હેક્ટરથી વધુ જમીન પૂર અને જમીન ધોવાણના જોખમમાં
- 5,700 કિમી દરિયાકાંઠો ચક્રવાત અને સુનામી માટે સંવેદનશીલ
- 68% ખેતીની જમીન દુષ્કાળના જોખમમાં
- 15% પહાડી જમીન ભૂસ્ખલનના જોખમ હેઠળ
- 5,161 શહેરી નિકાયો પૂરના સીધા જોખમ હેઠળ
આ આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતમાં કુદરતી આપત્તિઓ સામે માત્ર રાહત અને બચાવ નહીં, પરંતુ પૂર્વચેતવણી, વૈજ્ઞાનિક મેપિંગ, AI આધારિત આગાહી અને યોગ્ય શહેરી આયોજન પર વધુ ભાર મૂકવાની જરૂરિયાત છે.
