Social media ban: દેશમાં બાળકો અને સગીરોની સોશિયલ મીડિયા ઍક્સેસને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ દખલ કરી છે. 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો સોશિયલ મીડિયા અને અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર સ્વતંત્ર રીતે એકાઉન્ટ બનાવી શકે છે કે નહીં અને તેમની ઓનલાઈન સુરક્ષા માટે કયા કાયદાકીય સુરક્ષા ઉપાયો હોવા જોઈએ તે મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારનો જવાબ માંગ્યો છે. જસ્ટિસ સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની ત્રણ સભ્યોની બેન્ચે કેન્દ્રના ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઈન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી મંત્રાલય તથા કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલયને નોટિસ પાઠવી છે.
કોર્ટનો સવાલ, બાળકો માટે ‘સેફગાર્ડ’ અને ‘ફાયરવોલ’ જરૂરી
સુપ્રીમ કોર્ટમાં ‘જસ્ટ રાઇટ્સ ફોર ચિલ્ડ્રન એલાયન્સ’ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી PILમાં સગીરોની સોશિયલ મીડિયા ઍક્સેસ અંગે કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થાની માંગ કરવામાં આવી છે. સુનાવણી દરમિયાન બેન્ચે મૌખિક રીતે કહ્યું કે ભારતમાં બાળકોની સુરક્ષા માટે કેટલાક સેફગાર્ડ જરૂરી છે અને જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચીએ ‘ફાયરવોલ’ની જરૂરિયાતનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. જોકે, આ તબક્કે કોર્ટ દ્વારા 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને સોશિયલ મીડિયા વાપરવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો નથી.
સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ અને કોન્ટ્રાક્ટનો કાનૂની મુદ્દો
અરજદાર સંસ્થાની મુખ્ય દલીલ એ છે કે સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ બનાવતી વખતે યુઝરે પ્લેટફોર્મની ટર્મ્સ એન્ડ કન્ડિશન્સ સ્વીકારવી પડે છે, જે કોન્ટ્રાક્ટ સાથે જોડાયેલો કાનૂની પ્રશ્ન ઊભો કરે છે. PILમાં ભારતીય કોન્ટ્રાક્ટ એક્ટની કલમ 11નો ઉલ્લેખ કરીને દલીલ કરવામાં આવી છે કે 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો કાયદેસર રીતે કોન્ટ્રાક્ટ કરવા માટે સક્ષમ નથી. તેથી કોઈ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ બાળક સાથે આવો કરાર કરે તો તેના માટે યોગ્ય કાયદાકીય સુરક્ષા અને વાલી સંમતિની વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ તેવી માંગ કરવામાં આવી છે.
વયની ચકાસણી અને પેરેન્ટલ કન્સેન્ટ પર ભાર
અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે હાલ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પર વય ચકાસવાની વ્યવસ્થા પૂરતી અસરકારક અને એકસમાન નથી. PILમાં એવી વ્યવસ્થા કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે કે 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો કોઈ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ સાથે સ્વતંત્ર રીતે કરાર ન કરી શકે અને જો તેમને ઍક્સેસ આપવામાં આવે તો માતા-પિતા અથવા કાયદેસર વાલીની ચકાસેલી સંમતિ જરૂરી બને. આ માટે ઓળખ ચકાસણી અથવા e-KYC જેવી વ્યવસ્થાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
બાળકોની ઓનલાઈન સુરક્ષા કેમ બની મોટો મુદ્દો?
અરજદાર પક્ષે દલીલ કરી છે કે ઉંમરની યોગ્ય ચકાસણી ન હોવાથી બાળકો ઓનલાઈન ગ્રૂમિંગ, જાતીય શોષણ, ડિજિટલ ટ્રાફિકિંગ, સેક્સટોર્શન, સાયબર બુલિંગ, અયોગ્ય કન્ટેન્ટ અને વ્યક્તિગત ડેટાના દુરુપયોગ જેવા જોખમોનો સામનો કરી શકે છે. અરજીમાં ઈન્ટરનેટ પ્લેટફોર્મ્સ માટે વધુ અસરકારક અને અમલ કરી શકાય તેવી સુરક્ષા વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની માગ કરવામાં આવી છે.
હવે આગળ શું થશે?
સુપ્રીમ કોર્ટે હાલ કેન્દ્ર સરકારને આ મુદ્દે પોતાનો જવાબ રજૂ કરવા નોટિસ આપી છે. એટલે હજુ સુધી દેશમાં 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાગુ થયો નથી. આગળની કાર્યવાહી દરમિયાન કોર્ટ એ જોશે કે બાળકોની ઉંમર ચકાસણી, માતા-પિતાની સંમતિ, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની જવાબદારી અને ઓનલાઈન સુરક્ષા માટે કયા કાયદાકીય પગલાં જરૂરી છે. આ મામલો હવે ભારતની બાળ સુરક્ષા અને ડિજિટલ ગવર્નન્સની નીતિ માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
