Nobel Prize in Medicine 2026: વર્ષ 2026નો ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિન નોબેલ પુરસ્કાર ત્રણ વૈજ્ઞાનિકોને આપવામાં આવ્યો છે. જર્મનીના પીટર હેગેમેન અને જ્યોર્જ નાગેલ તથા અમેરિકાના કાર્લ ડાઇસેરોથને આ સન્માન મળ્યું છે. ત્રણેય વૈજ્ઞાનિકોને પ્રકાશથી નિયંત્રિત કરી શકાય તેવા આયન ચેનલ્સ અને ઓપ્ટોજેનેટિક્સ અંગેની શોધ માટે આ પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો છે. તેમના સંશોધનથી વૈજ્ઞાનિકોને પ્રકાશની મદદથી ચેતાકોષોની પ્રવૃત્તિ નિયંત્રિત કરવાની શક્તિ મળી. આ ટેક્નિકે મગજ કેવી રીતે કામ કરે છે અને ચેતાકોષો યાદશક્તિ, લાગણીઓ તથા વર્તનને કેવી રીતે અસર કરે છે તે સમજવા માટે સંશોધનના નવા રસ્તા ખોલ્યા છે.
શું છે ઓપ્ટોજેનેટિક્સ?
આ ટેક્નિકને ઓપ્ટોજેનેટિક્સ કહેવામાં આવે છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, ચોક્કસ ચેતાકોષોને પ્રકાશની મદદથી સક્રિય અથવા નિષ્ક્રિય કરી શકાય છે. આ પહેલાં વૈજ્ઞાનિકો માટે મગજમાં રહેલા અબજો ચેતાકોષોમાંથી કયો ચેતાકોષ કઈ ચોક્કસ કામગીરી સાથે જોડાયેલો છે તે સમજવું મુશ્કેલ હતું. ઓપ્ટોજેનેટિક્સે આ પ્રક્રિયાને વધુ ચોક્કસ બનાવી છે. વૈજ્ઞાનિકો કોઈ ચોક્કસ ચેતાકોષને પ્રકાશથી ચાલુ અથવા બંધ કરીને તેમાં થતા ફેરફારોનો અભ્યાસ કરી શકે છે. આ રીતે મગજની વિવિધ પ્રક્રિયાઓ અને ચેતાકોષોના જોડાણને સમજવામાં મદદ મળે છે.
પ્રકાશને અનુભવતા પ્રોટીનની શોધ કેવી રીતે થઈ?
પીટર હેગેમેન શેવાળ પ્રકાશ તરફ કેવી રીતે ગતિ કરે છે તે સમજવા માટે સંશોધન કરી રહ્યા હતા. આ સંશોધન દરમિયાન તેમણે જ્યોર્જ નાગેલ સાથે મળીને પ્રકાશ પ્રત્યે સંવેદનશીલ એવા ખાસ પ્રોટીનની ઓળખ કરી. આ પ્રોટીનને ચેનલરોડોપ્સિન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે કોષમાં પ્રકાશને અનુભવતા એક પ્રકારના સેન્સર તરીકે કામ કરે છે. જ્યારે આ પ્રોટીન પર ચોક્કસ પ્રકાશ પડે છે ત્યારે આયન માટે એક ચેનલ ખુલે છે. તેના કારણે કોષની વિદ્યુત પ્રવૃત્તિમાં ફેરફાર થાય છે.
ચેતાકોષોને પ્રકાશથી નિયંત્રિત કરવાની દિશા મળી
વૈજ્ઞાનિકોએ બાદમાં આ પ્રકાશ-સંવેદનશીલ પ્રોટીનને અન્ય કોષોમાં પણ ઉપયોગમાં લીધું. તેનાથી પ્રકાશના સંપર્કમાં આવતા કોષોની વિદ્યુત પ્રવૃત્તિને નિયંત્રિત કરી શકાય છે તે સ્પષ્ટ થયું. આ શોધના આધારે આગળ ઓપ્ટોજેનેટિક્સનો વિકાસ થયો. આજે આ ટેક્નિકનો ઉપયોગ મગજ અને નર્વસ સિસ્ટમ અંગેના સંશોધનમાં વિશ્વભરની લેબોરેટરીઝમાં થઈ રહ્યો છે.
માનસિક બીમારીઓના સંશોધનમાં પણ મદદ
મગજના ચેતાકોષોની ચોક્કસ પ્રવૃત્તિને નિયંત્રિત કરવાની ક્ષમતાથી વૈજ્ઞાનિકોને વિવિધ મગજ સંબંધિત પ્રક્રિયાઓ સમજવામાં મદદ મળે છે. યાદશક્તિ, લાગણીઓ અને વર્તન જેવી પ્રક્રિયાઓમાં કયા ન્યુરોનલ સર્કિટ્સની ભૂમિકા છે તે સમજવા માટે આ ટેક્નિક મહત્વપૂર્ણ બની છે. ડિપ્રેશન સહિતની ન્યુરોસાયકિયાટ્રિક પરિસ્થિતિઓને સમજવા માટે પણ આ પ્રકારનું સંશોધન ઉપયોગી બન્યું છે. જોકે, આનો અર્થ એ નથી કે ઓપ્ટોજેનેટિક્સથી હાલમાં માનસિક બીમારીઓની સીધી સારવાર થઈ રહી છે. મુખ્યત્વે આ એક શક્તિશાળી સંશોધન પદ્ધતિ છે, જે મગજની કામગીરી અને રોગોની પાછળની જૈવિક પ્રક્રિયાઓ સમજવામાં મદદ કરે છે.
ત્રણેય વૈજ્ઞાનિકોને કેમ મળ્યું નોબેલ?
પીટર હેગેમેન અને જ્યોર્જ નાગેલના સંશોધને પ્રકાશથી સક્રિય થતા આયન ચેનલ્સની સમજ વિકસાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. કાર્લ ડાઇસેરોથે આ જ્ઞાનને ન્યુરોસાયન્સમાં ઉપયોગી એવા ઓપ્ટોજેનેટિક્સ ક્ષેત્રના વિકાસમાં આગળ વધાર્યું. આ ત્રણેયના સંયુક્ત કાર્યથી વૈજ્ઞાનિકોને પ્રકાશની મદદથી ચેતાકોષોની પ્રવૃત્તિમાં ચોક્કસ ફેરફાર કરવાની નવી રીત મળી. આ જ શોધને 2026ના ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિન નોબેલ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવી છે.








