Moon 50 km long lava tube: ચંદ્ર પર માનવ વસાહત સ્થાપિત કરવાના પ્રયાસો વચ્ચે વૈજ્ઞાનિકોને એક એવી ભૂગર્ભ રચનાના સંકેતો મળ્યા છે, જે ભવિષ્યના ચંદ્ર મિશન માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે. જાપાનની અવકાશ સંસ્થા JAXAના કાગુયા ઓર્બિટર દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવેલા રડાર ડેટાના વિશ્લેષણમાં ચંદ્રની સપાટી નીચે વિશાળ ખાલી જગ્યા હોવાની શક્યતા સામે આવી હતી. વૈજ્ઞાનિકોના અંદાજ મુજબ, આ રચના આશરે 50 કિલોમીટર લાંબી લાવા ટનલ સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે. જો તેની પુષ્ટિ થાય, તો તે ભવિષ્યમાં અવકાશયાત્રીઓ માટે કુદરતી આશ્રયસ્થાન બની શકે છે.
ચંદ્ર પર કુદરતી બંકર કેમ મહત્ત્વપૂર્ણ છે?
ચંદ્રની સપાટી પર પૃથ્વી જેવું ઘન વાતાવરણ નથી, જે અવકાશમાંથી આવતા હાનિકારક કિરણો અને નાના ઉલ્કાપિંડોથી રક્ષણ આપે. ઉપરાંત, ચંદ્ર પર દિવસ અને રાત દરમિયાન તાપમાનમાં ભારે ફેરફાર થાય છે. આવી પરિસ્થિતિમાં માનવીઓ માટે લાંબા સમય સુધી રહેવા યોગ્ય સ્થળ તૈયાર કરવું મોટો પડકાર છે. ભૂગર્ભમાં આવેલી લાવા ટનલ આ સમસ્યાનો એક સંભવિત ઉકેલ બની શકે છે. તેની આસપાસના ખડકો અવકાશી કિરણોત્સર્ગ, નાના ઉલ્કાપિંડોની અસર અને સપાટી પરના તાપમાનના ભારે ફેરફાર સામે કુદરતી રક્ષણ આપી શકે છે. આથી, ભવિષ્યમાં ચંદ્ર પર સંશોધન કેન્દ્ર કે માનવ વસાહત સ્થાપિત કરવા માટે આવી રચનાઓ ઉપયોગી બની શકે છે.
મારિયસ હિલ્સ વિસ્તારમાં કેવી રીતે મળી ટનલના સંકેતો?
વર્ષ 2009માં જાપાનના કાગુયા ઓર્બિટરે ચંદ્રની પરિક્રમા દરમિયાન મારિયસ હિલ્સ વિસ્તારમાં એક વિશિષ્ટ ખાડો નોંધ્યો હતો. આ રચનાને ‘મારિયસ હિલ્સ હોલ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેની પહોળાઈ આશરે 50 મીટર અને ઊંડાઈ પણ લગભગ 50 મીટર હોવાનું જણાવાયું છે. વૈજ્ઞાનિકોને શરૂઆતથી જ શંકા હતી કે આ ખાડો ચંદ્રની સપાટી નીચે આવેલી કોઈ મોટી ભૂગર્ભ રચનાનું પ્રવેશદ્વાર હોઈ શકે છે. તેથી તેમણે રડાર ડેટાની મદદથી તેની આસપાસના વિસ્તારની નીચે શું હોઈ શકે છે તે સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો.
રડાર ડેટાએ શું સંકેત આપ્યા?
કાગુયા ઓર્બિટરમાં લુનર રડાર સાઉન્ડર (LRS) નામનું સાધન હતું. તે ચંદ્રની સપાટી તરફ રડાર સિગ્નલ મોકલતું હતું અને પરત મળેલા સંકેતોના વિશ્લેષણથી સપાટીની નીચેની રચના વિશે માહિતી મેળવવામાં મદદ કરતું હતું. વર્ષ 2017માં Geophysical Research Letters નામના વૈજ્ઞાનિક જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા અભ્યાસમાં ચંદ્રની સપાટી નીચે મોટા ખાલી વિસ્તાર હોવાની શક્યતા દર્શાવતા સંકેતોની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. આ માહિતીના આધારે મારિયસ હિલ્સ વિસ્તારમાં લાંબી લાવા ટનલ હોવાની સંભાવનાને મહત્ત્વ મળ્યું. જોકે, અહીં એક મહત્ત્વનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે: રડાર ડેટા પરથી ટનલ જેવી ભૂગર્ભ રચનાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે, પરંતુ તેની સંપૂર્ણ 50 કિલોમીટરની લંબાઈને સીધી રીતે જોઈને પુષ્ટિ કરવામાં આવી નથી. તેની ચોક્કસ રચના અને વિસ્તરણ સમજવા માટે વધુ તપાસ જરૂરી છે.
અબજો વર્ષ પહેલાં કેવી રીતે બની હશે લાવા ટનલ?
વૈજ્ઞાનિકોના મતે, ચંદ્રના પ્રાચીન ઇતિહાસમાં જ્વાળામુખી પ્રવૃત્તિ મોટા પ્રમાણમાં થતી હતી. તે સમયે સપાટી પર વહેતા ગરમ લાવાના ઉપરના સ્તરને ઠંડું પડતાં ઘન પડ બની ગયો હશે, જ્યારે અંદરનો લાવા આગળ વહેતો રહ્યો હશે. સમય જતાં અંદરનો લાવા બહાર નીકળી ગયો હોય અથવા અન્યત્ર વહેતો રહ્યો હોય, તો પાછળ લાંબી નળાકાર ખાલી જગ્યા રહી ગઈ હશે. આવી કુદરતી રચનાને ‘લાવા ટ્યુબ’ કહેવામાં આવે છે. મારિયસ હિલ્સ વિસ્તાર પ્રાચીન જ્વાળામુખી રચનાઓ માટે જાણીતો છે. તેથી આ વિસ્તારમાં લાવા ટનલ હોવાની શક્યતા ચંદ્રના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ઇતિહાસને સમજવા માટે પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
શું આ ટનલમાં માનવીઓ રહી શકશે?
આવી ભૂગર્ભ રચના ભવિષ્યમાં ચંદ્ર પર માનવ વસવાટ માટે ઉપયોગી બની શકે છે, પરંતુ માત્ર ટનલ હોવી પૂરતી નથી. વૈજ્ઞાનિકોએ હજુ અનેક બાબતોની તપાસ કરવાની રહેશે:
- રચનાની મજબૂતી: ટનલની છત અને દિવાલો કેટલી સ્થિર છે અને ધરાશાયી થવાનું જોખમ કેટલું છે?
- આંતરિક પરિસ્થિતિ: અંદરનું તાપમાન, ધૂળ અને અન્ય પર્યાવરણીય પરિબળો માનવીઓ માટે કેટલા અનુકૂળ છે?
- પાણી અને બરફ: ટનલમાં પાણી અથવા બરફ હાજર છે કે નહીં, તેની પુષ્ટિ કરવાની જરૂર છે.
- પ્રવેશ અને પરિવહન: અવકાશયાત્રીઓ અને સાધનોને ટનલની અંદર સુરક્ષિત રીતે કેવી રીતે લઈ જઈ શકાય?
- રહેવાની વ્યવસ્થા: ઓક્સિજન, વીજળી, સંચાર અને જીવનરક્ષક સાધનોની વ્યવસ્થા કેવી રીતે થશે?
હાલમાં આ ટનલમાં પાણી કે બરફ હોવાની પુષ્ટિ થઈ નથી. તેથી તેને તૈયાર માનવ વસાહત તરીકે નહીં, પરંતુ ભવિષ્યના સંશોધન માટેની સંભવિત કુદરતી રચના તરીકે જોવી યોગ્ય છે.
ચંદ્ર પર માનવ વસાહતના સપનાને મળી શકે નવી દિશા
ચંદ્રની સપાટી નીચે આવેલી લાવા ટનલની સંભાવના અવકાશ સંશોધન માટે નવી તકો ઊભી કરી શકે છે. જો ભવિષ્યનાં મિશન તેની રચના, મજબૂતી અને આંતરિક પરિસ્થિતિઓની પુષ્ટિ કરે, તો આવી ટનલનો ઉપયોગ અવકાશયાત્રીઓના આશ્રયસ્થાન અથવા વૈજ્ઞાનિક સંશોધન કેન્દ્ર તરીકે થઈ શકે છે. આ શોધ ચંદ્રના પ્રાચીન જ્વાળામુખી ઇતિહાસ વિશે પણ નવી માહિતી આપી શકે છે. જોકે, માનવીઓ ત્યાં રહી શકશે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે હજી વધુ વૈજ્ઞાનિક તપાસ અને તકનીકી વિકાસ જરૂરી છે. હાલમાં આ સંકેતો ચંદ્ર પર સુરક્ષિત માનવ વસવાટની દિશામાં એક આશાસ્પદ પગલું છે.
