Essential Steps to Secure UPI After Losing Mobile: આજના ડિજિટલ યુગમાં સ્માર્ટફોન આપણી જિંદગીનો ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ હિસ્સો બની ગયો છે. સવારના અલાર્મથી લઈને રાત્રે સૂવા સુધી આપણે દરેક કામ માટે ફોનનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. પરંતુ જરા વિચારો કે જો અચાનક તમારો ફોન ખોવાઈ જાય કે ચોરાઈ જાય તો શું થાય? આજકાલ ફોન ખોવાનો અર્થ માત્ર એક મોંઘા ગેજેટ કે ડિવાઈસ ગુમાવવો નથી હોતો, પરંતુ તેમાં રહેલી બેન્કિંગ એપ્સ, UPI, પર્સનલ ઈમેલ, સોશિયલ મીડિયા અને સંવેદનશીલ દસ્તાવેજો ચોરાઈ જવાનું મોટું જોખમ ઊભું થાય છે. જો સમયસર યોગ્ય પગલાં ન લેવામાં આવે તો સાયબર ઠગ્સ તમારું બેંક ખાતું મિનિટોમાં ખાલી કરી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ગભરાઈ જવાને બદલે ખૂબ જ સમજદારીપૂર્વક તાત્કાલિક કેટલાક જરૂરી પગલાં લેવા અત્યંત આવશ્યક છે.
1. સૌપ્રથમ સિમ કાર્ડ બ્લોક કરાવો અને સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરો
ફોન ખોવાઈ કે ચોરાઈ જવાની ઘટના બનતાની સાથે જ સૌથી પહેલું અને સૌથી મહત્ત્વનું કામ તમારા ટેલિકોમ ઓપરેટરના કસ્ટમર કેરનો સંપર્ક કરીને સિમ કાર્ડ બ્લોક કરાવવાનું છે. સિમ બ્લોક થવાથી કોઈ અજાણી વ્યક્તિ તમારા નંબર પર આવતા વન-ટાઇમ પાસવર્ડ (OTP) કે કોલનો દુરુપયોગ કરી શકશે નહીં. આજકાલ મોટાભાગની ઓનલાઈન સર્વિસિસ અને બેંક એકાઉન્ટ્સ તમારા ફોન નંબર સાથે જોડાયેલા હોય છે, તેથી નંબર સુરક્ષિત થતાં જ અડધું જોખમ ઘટી જાય છે. આ પ્રક્રિયા પૂરી થયા બાદ તમે તમારા તે જ નંબરનું નવું સિમ કાર્ડ સહેલાઈથી મેળવી શકો છો.
2. બેંક અને UPI એપ્સને અસ્થાયી રૂપે કરો બ્લોક
સિમ કાર્ડ બ્લોક કરાવ્યા બાદ તરત જ તમારી સંબંધિત બેંકની સત્તાવાર હેલ્પલાઈન કે કસ્ટમર કેર પર ફોન કરીને સમગ્ર સ્થિતિની જાણ કરવી જોઈએ. જો જરૂર લાગે તો મોબાઈલ બેંકિંગ અને યુપીઆઈ સેવાઓને અસ્થાયી રૂપે બંધ કરાવી દેવી સમજદારી છે. જો તમારા ખોવાયેલા ફોનમાં ડેબિટ કે ક્રેડિટ કાર્ડની વિગતો સેવ હોય, તો બેંક કર્મચારીઓની મદદથી તે કાર્ડ્સને પણ બ્લોક કરાવી દો. હંમેશાં ધ્યાનમાં રાખો કે બેંકનો હેલ્પલાઈન નંબર હંમેશાં તેની સત્તાવાર વેબસાઇટ અથવા તમારા બેંકિંગ દસ્તાવેજમાંથી જ મેળવો, જેથી કોઈ ફ્રોડના શિકાર બનવાથી બચી શકાય.
3. અન્ય ઉપકરણ દ્વારા ફોન લોક કરો અને ડેટા સુરક્ષિત કરો
જો તમારો ખોવાયેલો ફોન એન્ડ્રોઈડ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમવાળો છે, તો ગૂગલના ‘ફાઇન્ડ માય ડિવાઈસ’ ફીચરનો ઉપયોગ કરો અને જો આઈફોન હોય તો એપલના ‘ફાઇન્ડ માય આઇફોન’ ફીચરની મદદથી તેને લોક કરવાનો પ્રયત્ન કરો. આ ડિજિટલ ટૂલ્સની મદદથી તમે દૂર બેઠા જ તમારા ફોનની લોકેશન ટ્રેક કરી શકો છો અથવા તેમાં રહેલા અંગત ડેટાને સંપૂર્ણપણે ડિલીટ કરી શકો છો. જો કે, ફોનનો ડેટા રિમૂવ કે ડિલીટ કરતા પહેલા તેના તમામ પરિણામો સારી રીતે વિચારી લેવા જરૂરી છે. આનાથી તમારા પ્રાઇવેટ ફોટોઝ, વીડિયોઝ અને મહત્ત્વની ફાઇલો ખોટા હાથમાં જતી અટકી જાય છે.
4. ઈમેલ અને સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સના પાસવર્ડ બદલો
તમારા મુખ્ય ઈમેલ એકાઉન્ટનો પાસવર્ડ તાત્કાલિક ધોરણે બીજા કોઈ સુરક્ષિત લેપટોપ, ટેબ્લેટ કે અન્ય ફોનથી બદલી નાખો. ઈમેલ સુરક્ષિત થયા બાદ ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, વોટ્સએપ અને અન્ય સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સની સિક્યોરિટી ચેક કરો. આજકાલ લગભગ દરેક એપ્સમાં અન્ય ડિવાઈસમાંથી લોગ-આઉટ કરવાનો વિકલ્પ ઉપલબ્ધ હોય છે, તેથી ખોવાયેલા ફોનથી તમામ જગ્યાએથી લોગ-આઉટ કરી લો. તમારા મહત્ત્વપૂર્ણ એકાઉન્ટ્સ પર ટૂ-સ્ટેપ વેરિફિકેશન (Two-Step Verification) ચાલુ રાખવું ભવિષ્ય માટે અત્યંત સુરક્ષિત સાબિત થાય છે.
5. પોલીસમાં ફરિયાદ નોંધાવો અને સરકારી પોર્ટલનો ઉપયોગ કરો
મોબાઈલ ખોવાઈ ગયાની સત્તાવાર ફરિયાદ તમારા નજીકના પોલીસ સ્ટેશનમાં અથવા રાજ્યની ઓનલાઈન પોલીસ પોર્ટલ સુવિધા દ્વારા અવશ્ય નોંધાવો. જો તમારી પાસે ફોનનો IMEI નંબર ઉપલબ્ધ હોય, તો તેને સુરક્ષિત સાચવીને રાખો કારણ કે તે ફોન ટ્રેસ કરવામાં ખૂબ જ મદદરૂપ બને છે. ભારત સરકારના ‘સંચાર સાથી’ (Sanchar Saathi) પોર્ટલ પર ઉપલબ્ધ CEIR (Central Equipment Identity Register) ફીચર દ્વારા તમે ઘર બેઠા જ તમારા ચોરાયેલા કે ખોવાયેલા મોબાઈલને બ્લોક કરવા માટે ઓનલાઈન અરજી કરી શકો છો.
6. નાણાકીય છેતરપિંડી થાય તો તાત્કાલિક સાયબર ક્રાઈમનો સંપર્ક કરો
જો દુર્ભાગ્યવશ ફોન ખોવાયા બાદ તમારા બેંક ખાતામાંથી કોઈ અનધારીત રકમ ઉપાડી લેવામાં આવે કે પૈસા કપાઈ જાય, તો સહેજ પણ મોડા પડ્યા વગર તરત જ બેંકને જાણ કરો. આ સાથે જ ભારત સરકારના રાષ્ટ્રીય સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઈન નંબર ‘1930’ પર કોલ કરીને તમારી ફરિયાદ નોંધાવો. આ સિવાય તમે સત્તાવાર વેબસાઇટ cybercrime.gov.in પર પણ ઓનલાઈન અરજી કરી શકો છો. વહેલી તકે ફરિયાદ કરવાથી કાનૂની કાર્યવાહી ઝડપી બને છે અને સાયબર સેલ દ્વારા નાણાં પાછા મેળવવાની શક્યતાઓ વધી જાય છે.
7. ફ્રોડ કોલ્સ અને ફેક કસ્ટમર કેરથી સાવધાન રહો
ઘણીવાર ફોન ખોવાયા બાદ સોશિયલ મીડિયા કે અન્ય માધ્યમોથી અથવા કોઈ અજાણ્યા નંબર પરથી ફોન આવે છે, જેમાં સામેવાળી વ્યક્તિ પોતાની ઓળખ બેંક કર્મચારી કે કસ્ટમર કેર પ્રતિનિધિ તરીકે આપે છે. આવા કોઈપણ કોલ કે મેસેજથી હંમેશાં સાવધ અને સતર્ક રહેવું જરૂરી છે. ભૂલથી પણ ક્યારેય કોઈની સાથે તમારો OTP (One-Time Password), UPI PIN કે બેંકિંગ પાસવર્ડ શેર ન કરો. યાદ રાખો કે કોઈપણ અધિકૃત બેંક કર્મચારી ક્યારેય ફોન પર આવી ખાનગી વિગતો માંગતા નથી.
