Space debris removal: અવકાશમાં વધતા ઉપગ્રહોના કાટમાળની સમસ્યાનો સામનો કરવા ભારત અને જાપાનની બે કંપનીઓએ સહયોગ વધાર્યો છે. ભારતની સેમટેલ એવિઓનિક્સ અને જાપાનની બુલ કંપની જૂના ઉપગ્રહો તથા અવકાશમાં રહેલા કાટમાળથી ઊભા થતા જોખમને ઘટાડવા માટે ટેકનોલોજી વિકસાવવાની દિશામાં કામ કરી રહી છે. 15 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ ગુરુગ્રામમાં બંને કંપનીઓના અધિકારીઓ વચ્ચે આ અંગે ચર્ચા થઈ હતી. આ ભાગીદારીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અવકાશમાં નવા કાટમાળનું સર્જન અટકાવવું અને પહેલેથી રહેલા કાટમાળને દૂર કરવાની શક્યતાઓ શોધવાનો છે.
અવકાશમાં વધતો કાટમાળ વૈજ્ઞાનિકો માટે પડકાર
આધુનિક જીવનમાં ઉપગ્રહોનું મહત્ત્વ સતત વધી રહ્યું છે. હવામાનની આગાહી, સંદેશાવ્યવહાર, નેવિગેશન અને અન્ય અનેક સેવાઓ ઉપગ્રહો પર આધારિત છે. જોકે, જ્યારે કોઈ ઉપગ્રહ તેની કામગીરી બંધ કરે છે અથવા નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે તેના અવશેષો લાંબા સમય સુધી અવકાશમાં ફરતા રહી શકે છે. આ કાટમાળના ટુકડાઓ ઊંચી ઝડપે ગતિ કરતા હોવાથી કાર્યરત ઉપગ્રહો સાથે અથડાઈને તેમને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. આવી અથડામણથી અવકાશમાં વધુ ટુકડાઓ પેદા થવાનું જોખમ પણ રહે છે. પરિણામે, ભવિષ્યનાં અવકાશ મિશન અને મહત્ત્વપૂર્ણ ઉપગ્રહ સેવાઓ માટે મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. આ પડકારને પહોંચી વળવા બંને કંપનીઓ પોતાની ટેકનોલોજીને સંકલિત કરવાની યોજના બનાવી રહી છે.
સપ્ટેમ્બરમાં કરાર, હવે ટેકનોલોજીના સંકલન પર ધ્યાન
સેમટેલ એવિઓનિક્સ અને બુલ કંપની વચ્ચે સપ્ટેમ્બર 2026માં બેંગલુરુ સ્પેસ એક્સ્પો દરમિયાન કરાર થયો હતો. હવે બંને કંપનીઓ પોતાની ટેકનોલોજીને એકસાથે કેવી રીતે ઉપયોગમાં લઈ શકાય અને તેની ક્ષમતામાં કેવી રીતે સુધારો કરી શકાય તે અંગે કામ કરી રહી છે. સેમટેલ એવિઓનિક્સનાં મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અને સીઈઓ પુનીત કૌરાએ જણાવ્યું હતું કે અવકાશને સુરક્ષિત રાખવાનું કામ કોઈ એક કંપની માટે સરળ નથી. તેના માટે અલગ-અલગ કંપનીઓ અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો વચ્ચે સહયોગ જરૂરી છે. આ ભાગીદારી દ્વારા અવકાશ કાટમાળની સમસ્યાના ઉકેલ માટે સંયુક્ત પ્રયાસ કરવાની દિશામાં પગલું ભરવામાં આવ્યું છે.
જાપાનની PMD ટેકનોલોજી શું કરશે?
બુલ કંપની પોસ્ટ-મિશન ડિસ્પોઝલ (PMD) ટેકનોલોજી પર કામ કરે છે. આ ટેકનોલોજીનો હેતુ ઉપગ્રહનું મિશન પૂર્ણ થયા બાદ તેને અવકાશમાં લાંબા સમય સુધી બિનઉપયોગી અવસ્થામાં રહેતો અટકાવવાનો છે. યોગ્ય નિકાલની વ્યવસ્થા દ્વારા ભવિષ્યમાં અવકાશમાં નવા કાટમાળના ઉમેરાને ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે, PMD ટેકનોલોજીનો મુખ્ય હેતુ મિશન પૂર્ણ થયા પછી ઉપગ્રહનો નિકાલ કરવાનો હોવાથી, તે અવકાશમાં પહેલેથી જ રહેલા કાટમાળને સીધો દૂર કરતી નથી. આ મર્યાદાને ધ્યાનમાં રાખીને બુલની ટેકનોલોજીને સેમટેલના ડેબ્રિસ રિમૂવલ વ્હીકલ (DRV), એટલે કે કાટમાળ દૂર કરવાના વાહન સાથે સંકલિત કરવાની શક્યતા તપાસવામાં આવી રહી છે.
જૂના કાટમાળને દૂર કરવાની યોજના હજી વિકાસના તબક્કામાં
બંને કંપનીઓ એ પણ શોધી રહી છે કે બુલનાં સાધનો અને સેમટેલની કાટમાળ દૂર કરવાની ટેકનોલોજીનો સંયુક્ત ઉપયોગ કેવી રીતે થઈ શકે. જોકે, આ યોજના હાલમાં વિકાસ અને મૂલ્યાંકનના તબક્કામાં છે. કંપનીઓએ અત્યાર સુધી કોઈ ચોક્કસ અવકાશ મિશન, રોકેટ લોન્ચની તારીખ અથવા કાટમાળ દૂર કરવાની કામગીરી શરૂ થવાનો સમય જાહેર કર્યો નથી. બુલ કંપનીના સ્થાપક અને સીઈઓ યાસુહિતો ઉટોએ જણાવ્યું હતું કે અવકાશ સમગ્ર વિશ્વ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. તેમની કંપનીની ટેકનોલોજી ભવિષ્યમાં નવા કાટમાળનું નિર્માણ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે, પરંતુ પહેલેથી જ અવકાશમાં રહેલા કાટમાળને દૂર કરવા માટે વધારાની ટેકનોલોજીની જરૂર છે. ભારત અને જાપાનની આ ભાગીદારી અવકાશ કાટમાળની સમસ્યાના ઉકેલ માટે ટેકનોલોજીકલ સહયોગનું એક પગલું છે. જોકે, આ પ્રયાસ કેટલો અસરકારક સાબિત થશે અને વાસ્તવિક કાટમાળ દૂર કરવાની કામગીરી ક્યારે શરૂ થશે તે આગામી વિકાસ પર નિર્ભર રહેશે.
