India first artificial sun: ભારતમાં ન્યુક્લિયર ફ્યુઝન સંશોધનમાં ખાનગી ક્ષેત્રે એક મોટું પગલું ભર્યું છે. બેંગલુરુ સ્થિત સ્ટાર્ટઅપ પ્રાણોસ ફ્યુઝને તેના ટોકામક PRAGYAમાં પ્રથમ વખત પ્લાઝ્મા ઉત્પન્ન કર્યું છે. કંપનીએ આ ટોકામક આશરે 40 સેન્ટિમીટર ત્રિજ્યામાં લગભગ આઠ મહિનામાં બનાવ્યું છે. તેનો ઉપયોગ પ્લાઝ્માને નિયંત્રિત કરવા અને માપાંકિત કરવા અને અન્ય ફ્યુઝન-સંબંધિત તકનીકોનું પરીક્ષણ કરવા માટે કરવામાં આવશે. PRAGYAનો હેતુ હાલમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવાનો નથી. તે એક પરીક્ષણ મશીન છે, જેના પર કંપની સતત પ્રયોગો કરશે. કંપની તેને લગભગ 20 વર્ષ સુધી ચલાવવાની યોજના ધરાવે છે. આ સમય દરમિયાન, વાર્ષિક આશરે 3,000 પ્લાઝ્મા શોટ લેવાનું લક્ષ્ય છે. આનો અર્થ એ છે કે પ્લાઝ્મા દરરોજ આશરે 10 થી 12 વખત ઉત્પન્ન થશે અને ડેટા એકત્રિત કરવામાં આવશે. આ ડેટા ભવિષ્યમાં મોટા ફ્યુઝન રિએક્ટરના વિકાસમાં મદદ કરી શકે છે.
ટોકામક શું છે?
ટોકામક એક મશીન છે જે ચુંબકીય બળનો ઉપયોગ કરીને અત્યંત ગરમ પ્લાઝ્માને નિયંત્રિત કરે છે. ફ્યુઝનમાં ગેસને અતિશય તાપમાને ગરમ કરીને તેને પ્લાઝ્મામાં રૂપાંતરિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે. ફ્યુઝનમાં નાના અણુઓને એકસાથે ફ્યુઝ કરીને ઊર્જા બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. સૂર્ય પણ આવી જ પ્રક્રિયા દ્વારા ઊર્જા ઉત્પન્ન કરે છે. વર્ષોથી વૈજ્ઞાનિકો પૃથ્વી પર આ પ્રક્રિયાને નિયંત્રિત કરવાનો અને ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
PRAGYAમાં શું થશે?
PRAGYA મુખ્યત્વે પ્લાઝ્માને વધુ સારી રીતે કેવી રીતે નિયંત્રિત કરવું તે સમજવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. તે ટોકામક ડિઝાઇન, પ્લાઝ્મા નિયંત્રણ પ્રણાલીઓ અને પ્લાઝ્મા પરીક્ષણ તકનીકો પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. કંપની ઉચ્ચ-તાપમાન સુપરકન્ડક્ટિંગ ચુંબક પર પણ કામ કરશે. આ ખાસ ચુંબક છે જેનો ઉપયોગ ફ્યુઝન મશીનોમાં પ્લાઝ્માને નિયંત્રિત કરવા માટે થઈ શકે છે. સતત પ્રયોગો કંપનીને મોટી માત્રામાં ડેટા પ્રદાન કરશે, જેનો ઉપયોગ ફ્યુઝન રિએક્ટર ટેકનોલોજીને વધુ સુધારવા માટે થઈ શકે છે.
2030 સુધીમાં એક મોટો રિએક્ટર બનાવવાનું લક્ષ્ય
પ્રાનોસ ફ્યુઝન ભવિષ્ય માટે પણ લક્ષ્યો નક્કી કરે છે. કંપની 2027 સુધીમાં HTS મેગ્નેટને કાર્યરત કરવાની યોજના ધરાવે છે. ત્યારબાદ, તે 2030 સુધીમાં PraniQ નામનું નેટ એનર્જી ગેઇન રિએક્ટર બનાવવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. નેટ એનર્જી ગેઇનનો સીધો અર્થ એ છે કે ફ્યુઝનમાંથી ઉત્પન્ન થતી ઉર્જા તેને ચલાવવા માટે વપરાતી ઉર્જા કરતાં વધુ છે. જો કે, આ કંપનીનું વર્તમાન લક્ષ્ય છે. PRAGYA પોતે નેટ એનર્જી ગેઇન રિએક્ટર નથી.
વૈજ્ઞાનિકોને તૈયાર કરવા પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો
કંપની ફક્ત PRAGYA દ્વારા ટેકનોલોજી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માંગતી નથી. તે વધુ ફ્યુઝન વૈજ્ઞાનિકો અને પ્લાઝ્મા ભૌતિકશાસ્ત્રીઓ વિકસાવવાની પણ યોજના ધરાવે છે. આ હાંસલ કરવા માટે PRAGYA પર લાંબા ગાળાના પ્રયોગો કરવામાં આવશે, જેનાથી વૈજ્ઞાનિકો અને વિદ્યાર્થીઓને ફ્યુઝન ટેકનોલોજીને સમજવા અને તેના પર કામ કરવાની તક મળશે. કંપનીને આશા છે કે આનાથી ભારતમાં ફ્યુઝન સંશોધન અને સંબંધિત કાર્યને પ્રોત્સાહન મળશે. હાલમાં, PRAGYA ખાતે પ્લાઝ્મા ઉત્પાદન આ દિશામાં માત્ર એક પહેલું પગલું છે. વધુ પ્રયોગો નક્કી કરશે કે કંપની તેના મોટા ફ્યુઝન લક્ષ્યો સુધી ક્યાં સુધી પહોંચી શકે છે.
