શું એલિયન જીવનની કોઈ નિશાની? સૌરમંડળ બહારના ગ્રહમાંથી મળ્યા રેડિયો સિગ્નલ

Beta Pictoris b Radio Signal: વૈજ્ઞાનિકોએ આપણા સૌરમંડળની બહાર આવેલા એક ગ્રહમાંથી આવતાં પુનરાવર્તિત રેડિયો ઉત્સર્જનને પ્રથમવાર સ્પષ્ટ રીતે શોધી કાઢ્યું છે. હાર્વર્ડ-સ્મિથસોનિયન સેન્ટર ફોર એસ્ટ્રોફિઝિક્સ અને યુનિવર્સિટી ઓફ ઓરેગોનના સંશોધકોની ટીમે આશરે 63 પ્રકાશ-વર્ષ દૂર આવેલા Beta Pictoris b નામના ગેસ જાયન્ટ એક્સોપ્લેનેટમાંથી આવતા રેડિયો સિગ્નલો શોધ્યા છે. આ શોધથી વૈજ્ઞાનિકોને એક્સોપ્લેનેટના ચુંબકીય ક્ષેત્રનો અભ્યાસ કરવા માટે નવી દિશા મળી શકે છે.

મીરકેટ ટેલિસ્કોપથી વારંવાર સ્કેનિંગ
Beta Pictoris b એક A-પ્રકારના તારાની પરિક્રમા કરતો ગેસ જાયન્ટ ગ્રહ છે. આ ગ્રહની શોધ 2008માં થઈ હતી. અગાઉ ખગોળશાસ્ત્રીઓએ Beta Pictoris સિસ્ટમમાંથી રેડિયો પ્રવૃત્તિ નોંધેલી હતી, પરંતુ આ સિગ્નલ તારામાંથી આવી રહ્યો હતો કે તેની આસપાસ પરિભ્રમણ કરતા ગ્રહમાંથી, તે સ્પષ્ટ કરી શકાયું નહોતું. સિગ્નલનો ચોક્કસ સ્ત્રોત શોધવા માટે સંશોધકોએ દક્ષિણ આફ્રિકામાં આવેલા શક્તિશાળી MeerKAT રેડિયો ટેલિસ્કોપ એરેથી સિસ્ટમનું અનેક વખત અવલોકન કર્યું. ટેલિસ્કોપની ચોકસાઈના કારણે સંશોધકો રેડિયો તરંગોના ટૂંકા અને પુનરાવર્તિત વિસ્ફોટોને સીધા Beta Pictoris bના સ્થાન સાથે જોડવામાં સફળ થયા.

રેડિયો સિગ્નલનું કારણ શું છે?
વૈજ્ઞાનિકોના મતે આ સિગ્નલો કોઈ અજાણી એલિયન ટેક્નોલોજીના કારણે નથી. તેના બદલે, તે ગ્રહના શક્તિશાળી ઓરોરા સાથે સંબંધિત છે. પૃથ્વી પર જોવા મળતા નોર્ધર્ન અને સધર્ન લાઇટ્સની જેમ જ આ પ્રક્રિયા થાય છે, પરંતુ Beta Pictoris b પર તે વિશાળ સ્તરે જોવા મળે છે. અવકાશમાંથી આવતા ઊર્જાસભર કણો ગ્રહના ચુંબકીય ક્ષેત્રની રેખાઓ સાથે ગતિ કરીને તેના ઉપરના વાતાવરણમાં પહોંચે છે. ત્યાં ઇલેક્ટ્રોન વાતાવરણના કણો સાથે ક્રિયા કરે છે અને રેડિયો ઊર્જાના શક્તિશાળી વિસ્ફોટો પેદા કરે છે.

ગ્રહ માત્ર 8થી 9 કલાકમાં ફરે છે
Beta Pictoris bની ઝડપી પરિભ્રમણ ગતિ પણ આ ઘટનામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. સંશોધકોના જણાવ્યા મુજબ, ગ્રહ પોતાની ધરી પર આશરે 8થી 9 કલાકમાં એક પરિભ્રમણ પૂર્ણ કરે છે. આ ઝડપી પરિભ્રમણ શક્તિશાળી વિદ્યુત પ્રવાહ અને ચુંબકીય પ્રક્રિયાઓ સાથે જોડાયેલું હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેના કારણે પુનરાવર્તિત રેડિયો ઉત્સર્જન જોવા મળે છે. સંશોધનમાં 0.85થી 3.5 GHzની ફ્રીક્વન્સી વચ્ચે ઝડપી, પુનરાવર્તિત અને અત્યંત ગોળાકાર ધ્રુવીકૃત રેડિયો વિસ્ફોટો તેમજ સતત ઉત્સર્જન નોંધાયું છે.

પૃથ્વી કરતાં 2,500 ગણું શક્તિશાળી ચુંબકીય ક્ષેત્ર
રેડિયો ઉત્સર્જનના આધારે વૈજ્ઞાનિકોએ અનુમાન લગાવ્યું છે કે Beta Pictoris bનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર કરતાં આશરે 2,500 ગણું વધુ શક્તિશાળી હોઈ શકે છે. સંશોધકોના જણાવ્યા મુજબ, આ એક્સોપ્લેનેટના ચુંબકીય ક્ષેત્રની શક્તિનું પ્રથમ સીધું માપ છે. આ માપ યુવાન અને વિશાળ ગ્રહોમાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર કેવી રીતે વિકસે છે તેની આગાહીઓ સાથે પણ સુસંગત હોવાનું સંશોધનમાં જણાવાયું છે.

એલિયન્સનો સંકેત નથી, પરંતુ શોધ કેમ મહત્વની?
રેડિયો સિગ્નલ મળતાં એલિયન જીવન અંગે ચર્ચા થવી સ્વાભાવિક છે, પરંતુ આ શોધને એલિયન સંપર્કનો પુરાવો માનવામાં આવતો નથી. મળેલા સિગ્નલો કુદરતી રીતે સર્જાતા ઓરોરલ રેડિયો ઉત્સર્જન સાથે સુસંગત છે. આ શોધનું મહત્વ એ છે કે પહેલીવાર કોઈ એક્સોપ્લેનેટમાંથી આવતા રેડિયો ઉત્સર્જનને તેના યજમાન તારાથી અલગ કરીને સ્પષ્ટ રીતે ઓળખવામાં આવ્યું છે. તેના કારણે હવે ખગોળશાસ્ત્રીઓ સૌરમંડળની બહારના વિશાળ ગ્રહોના ચુંબકીય ક્ષેત્ર અને આંતરિક રચનાનો અભ્યાસ કરવાની નવી રીત મેળવી શકે છે. આ સંશોધન હાલમાં arXiv પર ઉપલબ્ધ પ્રીપ્રિન્ટ તરીકે રજૂ થયું છે અને હજુ સુધી પીઅર-રીવ્યૂ થયેલા જર્નલમાં પ્રકાશિત થયું નથી.