300 km range indias pinaka: ભારતની સ્વદેશી પિનાકા મલ્ટી-બેરલ રોકેટ લોન્ચર સિસ્ટમને વધુ લાંબા અંતર સુધી પ્રહાર કરી શકે તેવી બનાવવા માટેના વિકાસ અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે. અહેવાલોમાં 300 કિલોમીટર સુધીની રેન્જ ધરાવતા એક્સટેન્ડેડ લોંગ રેન્જ ગાઇડેડ રોકેટ (ELRGR)નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રકારની ક્ષમતા સફળતાપૂર્વક વિકસિત અને સેનામાં સામેલ થાય તો ભારતની આર્ટિલરી અને લાંબા અંતરના પ્રહાર કરવાની ક્ષમતામાં વધારો થઈ શકે છે. જોકે, 370 મીમીના રોકેટની 300 કિમીની રેન્જ, તેની પરીક્ષણ સ્થિતિ અને સેનામાં સામેલ કરવાની સમયમર્યાદા અંગે સત્તાવાર પુષ્ટિ જરૂરી છે.
પિનાકા સિસ્ટમમાં શું બદલાવ થઈ શકે?
પિનાકા ભારતની સ્વદેશી મલ્ટી-બેરલ રોકેટ લોન્ચર સિસ્ટમ છે, જે એક જ લોન્ચરથી ટૂંકા સમયમાં અનેક રોકેટ છોડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. ભારતીય સેનામાં તેનો ઉપયોગ જમીન પરના નિર્ધારિત લક્ષ્યો સામે ઝડપી અને અસરકારક ગોળીબાર માટે થાય છે. હાલના પિનાકા રોકેટની સરખામણીમાં વધુ લાંબી રેન્જ ધરાવતા રોકેટ વિકસાવવાનો હેતુ સેનાની પ્રહાર ક્ષમતા વધારવાનો છે. અહેવાલમાં 370 મીમી વ્યાસ ધરાવતા રોકેટનો ઉલ્લેખ છે, જ્યારે પિનાકાનાં અગાઉનાં જાણીતા વર્ઝનમાં 214 મીમીના રોકેટનો ઉપયોગ થાય છે. મોટા વ્યાસની ડિઝાઇનમાં વધુ પ્રોપેલન્ટ, એટલે કે રોકેટને આગળ ધકેલતું ઇંધણ, તથા વિવિધ પ્રકારના પેલોડ માટે જગ્યા મળી શકે છે. જોકે, માત્ર રોકેટનો વ્યાસ વધારવાથી જ તેની રેન્જ નક્કી થતી નથી; તેમાં એન્જિન, વજન, એરોડાયનેમિક ડિઝાઇન અને માર્ગદર્શન પ્રણાલી સહિતનાં પરિબળો મહત્ત્વપૂર્ણ હોય છે.
300 કિમીની રેન્જનો દાવો કેટલો મહત્ત્વનો?
જો 300 કિલોમીટર સુધીની રેન્જ ધરાવતી ગાઇડેડ પિનાકા સિસ્ટમ વિકસિત થાય અને સેવામાં સામેલ થાય, તો તે ભારતની લાંબા અંતરના જમીન-આધારિત પ્રહાર કરવાની ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર ઉમેરો બની શકે છે. ગાઇડન્સ સિસ્ટમથી રોકેટને નિર્ધારિત લક્ષ્ય તરફ વધુ ચોકસાઈથી દોરી જવાની ક્ષમતા મળી શકે છે. આવી રેન્જ ધરાવતી સિસ્ટમ સરહદથી દૂર આવેલા લશ્કરી માળખાં સુધી પહોંચવાની સંભાવના ઊભી કરી શકે છે. જોકે, વાસ્તવિક ક્ષમતા રોકેટની પરીક્ષણ દ્વારા સાબિત થયેલી રેન્જ, પેલોડ, ચોકસાઈ અને કાર્યરત પરિસ્થિતિઓ પર આધારિત રહેશે. તેથી 300 કિમીની રેન્જને હાલની કાર્યરત ક્ષમતા તરીકે રજૂ કરવાને બદલે વિકાસ સાથે જોડાયેલા દાવા તરીકે સમજવી જરૂરી છે.
પાકિસ્તાનની સરહદ અંગે શું અર્થ થઈ શકે?
અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે પશ્ચિમી સરહદની નજીકથી છોડવામાં આવે તો 300 કિમીની રેન્જ ધરાવતું રોકેટ પાકિસ્તાનના પંજાબ પ્રાંતના કેટલાક વિસ્તારો સુધી પહોંચી શકે છે. આ સંભવિત પહોંચને કારણે ભારતની લાંબા અંતરના પ્રહાર કરવાની ક્ષમતા અંગે વ્યૂહાત્મક ચર્ચા વધી શકે છે. જોકે, ચોક્કસ શહેરો અથવા લશ્કરી સ્થળોને નિશાન બનાવી શકાય તેવો દાવો માત્ર રેન્જના આંકડા પરથી નક્કી કરી શકાય નહીં. લોન્ચિંગ સ્થાન, વાસ્તવિક માર્ગ, રોકેટની કાર્યરત ક્ષમતા અને અન્ય તકનીકી પરિબળો પણ મહત્ત્વ ધરાવે છે. આથી, પ્રસ્તાવિત સિસ્ટમ પાકિસ્તાનના દરેક વિસ્તારને નિશાન બનાવી શકશે એવો દાવો અતિશયોક્તિપૂર્ણ છે.
DRDO અને સ્વદેશી સંરક્ષણ ઉત્પાદનનું મહત્ત્વ
પિનાકા કાર્યક્રમ ભારતની સ્વદેશી સંરક્ષણ સંશોધન અને ઉત્પાદન ક્ષમતાના વિકાસ સાથે જોડાયેલો છે. સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ સંગઠન (DRDO) તથા સંબંધિત સરકારી અને ઔદ્યોગિક સંસ્થાઓએ પિનાકા પરિવારની વિવિધ ક્ષમતાઓ વિકસાવવામાં ભૂમિકા ભજવી છે. લાંબી રેન્જ ધરાવતા ગાઇડેડ રોકેટનું સફળ વિકાસકાર્ય માત્ર રોકેટ તૈયાર કરવા પૂરતું મર્યાદિત નથી. તેમાં માર્ગદર્શન અને નિયંત્રણ પ્રણાલી, વિશ્વસનીયતા, લોન્ચર સાથે સુસંગતતા, પરીક્ષણ અને મોટા પાયે ઉત્પાદન જેવા તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ તબક્કા સફળ થયા પછી જ કોઈ નવી સિસ્ટમને સેનામાં સામેલ કરવાની પ્રક્રિયા આગળ વધી શકે છે.
પિનાકા અને પ્રલય વચ્ચે શું તફાવત છે?
પિનાકા રોકેટ સિસ્ટમ અને પ્રલય મિસાઇલ બંને જમીન આધારિત પ્રહાર ક્ષમતાનો ભાગ છે, પરંતુ તેમની રચના અને કામગીરીની ભૂમિકા અલગ છે. પિનાકા મુખ્યત્વે મલ્ટી-બેરલ રોકેટ લોન્ચર સિસ્ટમ છે, જ્યારે પ્રલય એક અલગ પ્રકારની પરંપરાગત બેલિસ્ટિક મિસાઇલ પ્રણાલી છે. બંને પ્રકારની સિસ્ટમોનું સંકલન સેનાને અલગ-અલગ અંતર અને કામગીરીની જરૂરિયાતો માટે વિકલ્પો આપી શકે છે. જોકે, તેમની અસરકારકતા અને વ્યૂહાત્મક ભૂમિકા તેમની ચોક્કસ ક્ષમતાઓ, ઉપલબ્ધતા અને સેનાની કામગીરીની જરૂરિયાતો પર આધારિત રહેશે.
હવે પરીક્ષણ અને સેનામાં સામેલ થવાની પ્રક્રિયા મહત્ત્વપૂર્ણ
લાંબી રેન્જ ધરાવતા પિનાકા રોકેટ અંગેના દાવાઓની વાસ્તવિકતા જાણવા માટે સત્તાવાર જાહેરાતો, પરીક્ષણોના પરિણામો અને સંરક્ષણ મંત્રાલયની માહિતી મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે. સફળ પરીક્ષણો પછી પણ સેનામાં સામેલ કરવાની પ્રક્રિયામાં મૂલ્યાંકન, ઉત્પાદન અને તૈનાતી માટેની તૈયારી જરૂરી હોય છે. જો 300 કિમીની રેન્જ ધરાવતું વર્ઝન તકનીકી રીતે સફળ સાબિત થાય, તો તે ભારતની સ્વદેશી લાંબા અંતરની પ્રહાર ક્ષમતાને મજબૂત બનાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. પરંતુ તેની વાસ્તવિક રેન્જ, ચોકસાઈ અને સેનામાં સામેલ થવાની તારીખ અંગે સ્પષ્ટતા થાય ત્યાં સુધી તેને વિકસિત થઈ રહેલી સંભાવના તરીકે જ જોવું યોગ્ય રહેશે.
