Gujarat Ration Distribution Crisis: એક તરફ સરકાર ડિજિટલ ઇન્ડિયા અને ટેકનોલોજીથી સરકારી સેવાઓ સરળ બનાવવાની વાત કરે છે, તો બીજી તરફ ગુજરાતમાં ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ પરિવારોના અનાજની વ્યવસ્થા એક સર્વરના ભરોસે અટકી પડી છે. ગુજરાત રાજ્ય નાગરિક પુરવઠા વિભાગનું ઓનલાઈન સર્વર 20 નવેમ્બર, શુક્રવારના રોજ વહેલી સવારથી ઠપ થઈ જતાં રાજ્યભરમાં જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થા ખોરવાઈ હતી. સર્વર બંધ રહેતાં ગુજરાતની 17 હજારથી વધુ વ્યાજબી ભાવની રેશન દુકાનોમાં અનાજ વિતરણ અટકી પડ્યું હતું. નવેમ્બર મહિનાનો અનાજનો જથ્થો લેવા માટે દુકાનો સુધી પહોંચેલા હજારો રેશનકાર્ડ ધારકોને ખાલી હાથે પરત ફરવું પડ્યું હતું. અહીં સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે કરોડો લોકોના અનાજ સાથે જોડાયેલી વ્યવસ્થા માત્ર ઓનલાઈન સર્વરના આધારે ચાલતી હોય અને તેમાં ખામી સર્જાય તો તેનો ભોગ સામાન્ય પરિવારોને કેમ બનવું પડે?
POS મશીન બંધ થતાં રેશન દુકાનોમાં ગ્રાહકોની લાંબી રાહ
રેશન દુકાનોમાં અનાજ વિતરણ માટે ઓનલાઈન પોઈન્ટ ઓફ સેલ (POS) સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ સિસ્ટમ દ્વારા લાભાર્થીની ઓળખ અને અનાજ વિતરણની નોંધ કરવામાં આવે છે. જોકે, નાગરિક પુરવઠા વિભાગનું સર્વર જ બંધ થઈ જતાં POS મશીનો પર ઓનલાઈન પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ શકી નહોતી. પરિણામે દુકાનોમાં અનાજનો જથ્થો ઉપલબ્ધ હોવા છતાં દુકાન સંચાલકો લાભાર્થીઓને અનાજ આપી શક્યા નહોતા. નવેમ્બર મહિનાનો જથ્થો મેળવવાની આશાએ આવેલા લોકોને કલાકો સુધી રાહ જોવી પડી હતી અને અંતે અનાજ લીધા વિના પરત ફરવાનો વારો આવ્યો હતો. અનેક સ્થળોએ રેશનકાર્ડ ધારકો અને દુકાન સંચાલકો વચ્ચે રકઝક અને ઘર્ષણની સ્થિતિ પણ સર્જાઈ હતી. ગ્રાહકો પોતાના હક્કનું અનાજ માગી રહ્યા હતા, જ્યારે દુકાનદારો ટેકનિકલ ખામીનું કારણ આપીને લાચારી વ્યક્ત કરી રહ્યા હતા.
3.36 કરોડથી વધુ લોકોના અનાજનો સવાલ, હકથી વંચિત રહે તો જવાબદારી કોની?
આ સમગ્ર મામલાની ગંભીરતા સમજવા માટે લાભાર્થીઓની સંખ્યા પર નજર કરવી જરૂરી છે. લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવેલા 23 માર્ચ, 2026ના સરકારી આંકડા મુજબ ગુજરાતમાં નેશનલ ફૂડ સિક્યોરિટી એક્ટ (NFSA) હેઠળ 3,36,92,020 લાભાર્થીઓ નોંધાયેલા હતા. એટલે કે રાજ્યની કરોડો વસ્તી પોતાના ખાદ્ય સુરક્ષાના હક માટે આ વ્યવસ્થા પર નિર્ભર છે. કાયદા હેઠળ પ્રાથમિકતા ધરાવતા પરિવારોને વ્યક્તિદીઠ દર મહિને 5 કિલો અનાજ અને અંત્યોદય અન્ન યોજના હેઠળના પરિવારોને કુટુંબદીઠ 35 કિલો અનાજ મળવાપાત્ર છે. એટલું જ નહીં, કેન્દ્ર સરકારની પ્રધાનમંત્રી ગરીબ કલ્યાણ અન્ન યોજના (PMGKAY) હેઠળ 1 જાન્યુઆરી, 2024થી 31 ડિસેમ્બર, 2028 સુધી આ અનાજ લાભાર્થીઓને મફત આપવાની જોગવાઈ છે. એટલે આ અનાજ કોઈ સરકારી મહેરબાની નહીં, પરંતુ પાત્ર પરિવારોનો કાયદેસરનો હક છે. ત્યારે સર્વર બંધ થાય અને અનાજ વિતરણ અટકે તો આ હક સમયસર પહોંચાડવાની જવાબદારી કોની બને છે તે સવાલ ઊભો થાય છે.
સર્વર ડાઉનની સમસ્યા નવી નથી, અગાઉ પણ કાર્ડધારકો મુશ્કેલીમાં મુકાયા હતા
ગુજરાતમાં રેશનિંગ વ્યવસ્થાને ડિજિટલ બનાવવા માટે વર્ષ 2010થી બારકોડ આધારિત રેશનકાર્ડ સિસ્ટમ અમલમાં મૂકવામાં આવી હતી. જોકે, ઓનલાઈન વ્યવસ્થામાં વારંવાર ટેકનિકલ ખામી અને સર્વરની સમસ્યાઓ સર્જાતી હોવાની ફરિયાદો સામે આવતી રહી છે. આ અગાઉ 5 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ પણ સર્વરની સમસ્યાને કારણે રાજ્યની 17 હજારથી વધુ રેશન દુકાનોમાં અનાજ અને અન્ય ચીજવસ્તુઓનું વિતરણ ખોરવાયું હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. તે સમયે નવરાત્રિ દરમિયાન 72 લાખથી વધુ કાર્ડધારકો મુશ્કેલીમાં મુકાયા હોવાની વિગતો પ્રકાશિત થઈ હતી. હવે નવેમ્બર મહિનામાં ફરી આવી જ સ્થિતિ સર્જાતાં ઓનલાઈન સિસ્ટમની વિશ્વસનીયતા અને તેની ક્ષમતા સામે સવાલો ઊભા થયા છે. જો ટેકનિકલ સમસ્યા વારંવાર સર્જાતી હોય તો તેનો કાયમી ઉકેલ શોધવાને બદલે દર વખતે લાભાર્થીઓને જ મુશ્કેલીનો સામનો કેમ કરવો પડે છે?
સર્વર ડાઉનથી આગળ વધીને CAGના ઓડિટમાં પણ રેશનિંગ વ્યવસ્થાની પોલ ખૂલી
રેશનિંગ વ્યવસ્થાની સમસ્યા માત્ર સર્વર ડાઉન થવા પૂરતી મર્યાદિત નથી. ગુજરાતની જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થાને લઈને ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (CAG) એટલે કે કેગના 2025ના કમ્પ્લાયન્સ ઓડિટ રિપોર્ટમાં પણ ગંભીર ખામીઓ નોંધવામાં આવી છે. માર્ચ 2023 સુધીના સમયગાળાને આવરી લેતા આ રિપોર્ટમાં વર્ષ 2015થી 2023 દરમિયાન રેશનની વ્યાજબી ભાવની દુકાનો મારફતે લાભાર્થીઓને વિતરણ કરાયેલા અનાજ અને વિભાગના માસિક વિતરણ અહેવાલોની સરખામણી કરવામાં આવી હતી. આ તપાસમાં 3.47 લાખ મેટ્રિક ટન અનાજનો હિસાબી તફાવત સામે આવ્યો હતો. ઓડિટ મુજબ, માર્ચ 2023ના અંતે વિભાગના રિપોર્ટમાં માત્ર 0.11 લાખ મેટ્રિક ટન જથ્થો બાકી દર્શાવવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે રેકોર્ડ પ્રમાણે બાકી રહેલો જથ્થો 3.58 લાખ મેટ્રિક ટન હતો. આ બંને આંકડાની સરખામણી બાદ 3.47 લાખ મેટ્રિક ટનનો ચોખ્ખો તફાવત નોંધાયો હતો. આ જથ્થો લાભાર્થીઓને વિતરિત થયો હોવાનું કે રેશન દુકાનોના હિસાબમાં નોંધાયો હોવાનું સ્પષ્ટ થતું નહોતું. જોકે, આ આંકડાને સીધો અનાજની ચોરી ગણવાને બદલે સરકારી રેકોર્ડમાં નોંધાયેલો ગંભીર હિસાબી તફાવત સમજવો જરૂરી છે.
603 બોરીની તપાસમાં 530 બોરીનું વજન 50 કિલોથી ઓછું નીકળ્યું
કેગના ઓડિટમાં માત્ર અનાજના હિસાબમાં જ નહીં, પરંતુ બોરીના વજનમાં પણ ખામી સામે આવી હતી. સામાન્ય રીતે ગોડાઉનમાંથી રેશન દુકાનો સુધી અનાજ 50 કિલોની બોરીમાં મોકલવામાં આવે છે. જોકે, દુકાનો પર પહોંચેલા અનાજનું વજન વાસ્તવમાં કરવાને બદલે ઘણી જગ્યાએ બોરીની સંખ્યા ગણીને જ જથ્થો સ્વીકારવામાં આવતો હતો. આ બાબતની તપાસ માટે ઓડિટ ટીમે 63 પસંદ કરેલી રેશન દુકાનોમાંથી ઘઉં અને ચોખાની 603 બોરીનું વજન કર્યું હતું. તપાસ દરમિયાન 530 બોરી એટલે કે લગભગ 88 ટકા બોરીમાં 50 કિલોથી ઓછું અનાજ હોવાનું સામે આવ્યું હતું. આ બોરીઓમાં કુલ 489 કિલો અનાજ ઓછું નોંધાયું હતું. એટલે કે, 30,150 કિલો થવું જોઈએ તેવા જથ્થામાંથી 489 કિલો ઓછું હતું. કેગના રિપોર્ટ મુજબ જાન્યુઆરી 2024 સુધી આ ઘટેલો જથ્થો પણ વસૂલ કરવામાં આવ્યો નહોતો. આ બાબત દર્શાવે છે કે ગોડાઉનથી રેશન દુકાનો સુધી અનાજ પહોંચાડવાની પ્રક્રિયામાં વજનની ચકાસણી અને દેખરેખ કેટલી મહત્ત્વની છે.
પાલનપુર અને શહેરાના ગોડાઉનમાં 1,483 મેટ્રિક ટનથી વધુ અનાજની ઘટ
કેગના રિપોર્ટમાં ગુજરાતના બે ગોડાઉનના કિસ્સા પણ નોંધવામાં આવ્યા છે, જ્યાં મોટા પ્રમાણમાં અનાજનો જથ્થો ગાયબ હોવાનું સામે આવ્યું હતું. બનાસકાંઠા જિલ્લાના પાલનપુર તાલુકાના ગોડાઉનમાં 12 ફેબ્રુઆરી, 2021ના રોજ થયેલી ભૌતિક ચકાસણી દરમિયાન 762.40 મેટ્રિક ટન અનાજની ઘટ નોંધાઈ હતી. જ્યારે પંચમહાલ જિલ્લાના શહેરા તાલુકાના ગોડાઉનમાં 19 ફેબ્રુઆરી, 2021ના રોજ કરવામાં આવેલી ચકાસણીમાં 721.30 મેટ્રિક ટન અનાજ ગાયબ હોવાનું સામે આવ્યું હતું. આમ, બંને ગોડાઉન મળીને 1,483.70 મેટ્રિક ટન અનાજનો જથ્થો ઓછો હોવાનું નોંધાયું હતું. આ મામલે વિભાગીય તપાસ બાદ બંને ગોડાઉન મેનેજરોને નોકરીમાંથી બરતરફ કરવામાં આવ્યા હતા. ઉપરાંત, GSCSCL દ્વારા હિસાબની ચકાસણી માટે નિયુક્ત કરાયેલા ટ્રાન્સપોર્ટરો અને ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ ફર્મના પ્રતિનિધિઓ સામે ફેબ્રુઆરી 2021માં FIR નોંધવામાં આવી હતી. એટલે કે, અનાજના સંગ્રહ અને હેરફેરની વ્યવસ્થામાં અગાઉ પણ ગંભીર ખામીઓ સામે આવી ચૂકી છે.
રેશનિંગ વ્યવસ્થાની દેખરેખમાં પણ ખામીઓ, સોશિયલ ઓડિટમાં 95 ટકાની ઘટ
કેગના ઓડિટમાં જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થાની દેખરેખ અને તપાસની પદ્ધતિ સામે પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા. રિપોર્ટ મુજબ, 2018થી 2023 દરમિયાન સોશિયલ ઓડિટની કામગીરીમાં 95 ટકાની ઘટ નોંધાઈ હતી. આ ઉપરાંત, તાલુકા ગોડાઉન અને રેશન દુકાનોની જરૂરી તપાસ પણ નક્કી કરાયેલા પ્રમાણમાં કરવામાં આવી નહોતી. વિજિલન્સ કમિટીઓની રચના અને તેમની બેઠકો યોજવાની બાબતમાં પણ ખામીઓ નોંધાઈ હતી. સોશિયલ ઓડિટનો મુખ્ય હેતુ લાભાર્થીઓને વિતરણ થતું અનાજ, તેની ગુણવત્તા અને વ્યવસ્થામાં પારદર્શિતા જાળવવાનો છે. પરંતુ જ્યારે દેખરેખ અને તપાસની પ્રક્રિયા જ નબળી હોય ત્યારે અનાજનો જથ્થો, વજન અને વિતરણના હિસાબમાં ગેરરીતિ કે ભૂલ થવાની શક્યતા વધી જાય છે. કેગે પણ અનાજના જથ્થાનો નિયમિત મેળ બેસાડવા, ભૌતિક સ્ટોકની ચકાસણી કરવા અને જવાબદારી નક્કી કરવા માટે મજબૂત વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની ભલામણ કરી હતી.
હવે સવાલ સર્વરથી લઈને અનાજના હિસાબ સુધીની જવાબદારીનો
એક તરફ ઓનલાઈન સર્વર બંધ થતાં 17 હજારથી વધુ રેશન દુકાનોમાં અનાજ વિતરણ અટકી જાય છે, તો બીજી તરફ કેગના ઓડિટમાં અગાઉના વર્ષોના અનાજના હિસાબ, બોરીના વજન, ગોડાઉનના સ્ટોક અને દેખરેખની વ્યવસ્થામાં ગંભીર ખામીઓ સામે આવે છે. આ બંને બાબતો અલગ સમયગાળાની અને અલગ પ્રકારની સમસ્યાઓ છે, પરંતુ બંનેમાં એક સામાન્ય મુદ્દો સામે આવે છે – જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા અને જવાબદારી. રેશન દુકાનોમાં સર્વર બંધ થાય ત્યારે કોઈ વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ છે કે નહીં? ટેકનિકલ ખામીના કારણે અનાજ ન મેળવી શકનારા લાભાર્થીઓને તેમનો બાકી રહેલો જથ્થો ક્યારે અને કેવી રીતે મળશે? સર્વર વારંવાર બંધ થતું હોય તો તેનું કાયમી નિરાકરણ ક્યારે આવશે? ગોડાઉનથી લઈને રેશન દુકાન સુધી અનાજના જથ્થા અને વજનની નિયમિત ચકાસણી કોણ કરશે? આ સવાલોના જવાબ નાગરિક પુરવઠા વિભાગે આપવાના બાકી છે.
ગરીબના ઘરનો ચૂલો સર્વરથી નહીં, અનાજથી સળગે છે!
ટેક્નોલોજીનો હેતુ સામાન્ય માણસની મુશ્કેલીઓ ઘટાડવાનો છે, તેને વધુ ધક્કા ખવડાવવાનો નહીં. રેશનિંગ વ્યવસ્થામાં ડિજિટલ સિસ્ટમ ચોક્કસપણે પારદર્શિતા અને સુવિધા વધારવાનું સાધન બની શકે છે, પરંતુ જ્યારે આ જ સિસ્ટમની ખામીથી લાભાર્થીને પોતાના હકનું અનાજ ન મળે ત્યારે તેનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી. ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ પરિવાર માટે રેશનનું અનાજ માત્ર એક સરકારી યોજના નથી, પરંતુ રોજિંદા જીવનની મહત્ત્વની જરૂરિયાત છે. તેથી સર્વરની સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ લાવવો, અનાજના જથ્થાની પારદર્શક નોંધ રાખવી અને વિતરણ અટકે ત્યારે લાભાર્થીને મુશ્કેલી ન પડે તેવી વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જરૂરી છે. કારણ કે ગરીબના ઘરનો ચૂલો કોઈ સર્વરથી નથી સળગતો, તેના માટે અનાજ જોઈએ. હવે જોવાનું એ છે કે ગુજરાતનો નાગરિક પુરવઠા વિભાગ આ સમસ્યાઓનો કાયમી ઉકેલ લાવવા માટે ક્યારે પગલાં ભરે છે.








