Palanpur Banas dairy: બનાસકાંઠાની બનાસ ડેરીએ પશુઓના છાણને આવકના નવા સ્ત્રોતમાં ફેરવવાની પહેલ કરી છે. છાણમાંથી બાયો-CNG અને સેન્દ્રિય ખાતર તૈયાર કરીને પશુપાલકોને વધારાની આવક આપવાના આ મોડેલમાં એક તરફ સ્વચ્છ ઊર્જાનું ઉત્પાદન થાય છે, તો બીજી તરફ કૃષિ માટે ઉપયોગી ખાતર પણ મળે છે. અહેવાલ મુજબ, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી 30 ઑક્ટોબર, 2026ના રોજ બનાસકાંઠાની મુલાકાત દરમિયાન બનાસ ડેરીનાં પાંચ મોટા વિકાસકાર્યોનું લોકાર્પણ અને ખાતમુહૂર્ત કરશે.
દરરોજ હજારો ટન છાણનો ઉપયોગ કરવાની યોજના
બનાસકાંઠા જિલ્લામાં અંદાજે 28 લાખ પશુધન હોવાનું અને તેમાંથી આશરે 24 લાખ પશુઓ બનાસ ડેરી સાથે સંકળાયેલા પશુપાલકો પાસે હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. આ પશુધનમાંથી દરરોજ મોટા પ્રમાણમાં છાણ એકત્ર થાય છે. ડેરીએ આ સંસાધનનો ઉપયોગ કરીને બાયો-CNG ઉત્પાદનની વ્યવસ્થા વિકસાવી છે. ફેબ્રુઆરી 2020માં ડીસાના દામા ગામથી છાણની ખરીદી શરૂ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 25 ઑગસ્ટ, 2020ના રોજ દેશના પ્રથમ વ્યાપારી ધોરણના CBG આઉટલેટનો પ્રારંભ કરાયો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. સુઝુકી મોટર કોર્પોરેશન અને નેશનલ ડેરી ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ (NDDB) સાથેના ત્રિપક્ષીય કરાર હેઠળ આગથળા, ભૂખલા અને વીંછીવાડા સહિતનાં સ્થળોએ પ્લાન્ટ વિકસાવવામાં આવ્યા છે. અહેવાલ પ્રમાણે, હાલમાં ચાર પ્લાન્ટમાં દરરોજ 340 ટન છાણનું પ્રોસેસિંગ થાય છે. થરાદ અને રાધનપુર ખાતે નવા પ્લાન્ટ કાર્યરત થતાં દૈનિક પ્રોસેસિંગ ક્ષમતા વધીને 515 મેટ્રિક ટન થવાની અપેક્ષા છે.
પશુપાલકોને છાણ વેચીને મળશે વધારાની આવક
આ મોડેલમાં પશુપાલકો પાસેથી ખેતર પર જ છાણનું વજન કરીને ખરીદી કરવામાં આવે છે. અહેવાલ મુજબ, છાણ માટે પ્રતિ કિલોગ્રામ આશરે ₹1 ચૂકવવામાં આવે છે અને તેની રકમ દર પખવાડિયે દૂધના બિલ સાથે સીધી પશુપાલકોના બેંક ખાતામાં જમા કરવામાં આવે છે. આ વ્યવસ્થાથી પશુપાલકોને દૂધની આવક ઉપરાંત છાણ વેચીને પણ કમાણી કરવાની તક મળે છે. ખાસ કરીને મોટી સંખ્યામાં પશુધન ધરાવતા પરિવારો માટે છાણનું વ્યવસ્થિત એકત્રીકરણ અને વેચાણ વધારાની આવકનો સ્ત્રોત બની શકે છે.
છાણમાંથી બાયો-CNG અને ‘ભૂમિ અમૃત’ ખાતર
પ્લાન્ટમાં છાણની પ્રક્રિયા કરીને કમ્પ્રેસ્ડ બાયોગેસ (CBG), જેને સામાન્ય રીતે બાયો-CNG પણ કહેવામાં આવે છે, તૈયાર કરવામાં આવે છે. અહેવાલ મુજબ, આ બળતણ વાહનચાલકોને પ્રતિ કિલોગ્રામ ₹75થી ₹80ના ભાવે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે, જ્યારે ગુજરાતમાં સામાન્ય CNGનો દર આશરે ₹92 હોવાનું જણાવાયું છે. જોકે, ઇંધણના ભાવ સ્થળ અને સમય પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે. બાયો-CNG ઉત્પાદન પછી બાકી રહેતી સ્લરીમાંથી ઘન અને પ્રવાહી સેન્દ્રિય ખાતર તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ ખાતર ‘ભૂમિ અમૃત’ બ્રાન્ડ હેઠળ સ્થાનિક દૂધ મંડળીઓ મારફતે ખેડૂતો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. તેના ઉપયોગથી જમીનમાં સેન્દ્રિય પદાર્થ વધારવામાં અને જમીનની ગુણવત્તા સુધારવામાં મદદ મળી શકે છે.
પર્યાવરણને પણ થઈ શકે છે ફાયદો
પશુઓનું છાણ ખુલ્લામાં સડે ત્યારે તેમાંથી મિથેન સહિતના વાયુઓનું ઉત્સર્જન થઈ શકે છે. મિથેન એક શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે, જે વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારો કરવામાં ફાળો આપે છે. છાણને એકત્ર કરીને નિયંત્રિત બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં વાપરવાથી મિથેનને પકડવા અને તેનો ઊર્જા માટે ઉપયોગ કરવાની તક મળે છે. આ રીતે છાણનો યોગ્ય નિકાલ, સ્વચ્છ બળતણનું ઉત્પાદન અને સેન્દ્રિય ખાતરની ઉપલબ્ધતા, ત્રણેય લાભ એકસાથે મળી શકે છે. જોકે, સમગ્ર પર્યાવરણીય લાભ પ્લાન્ટની કાર્યક્ષમતા, ગેસ લીકેજના નિયંત્રણ અને બાકી રહેલા પદાર્થોના યોગ્ય સંચાલન પર આધારિત રહેશે.
ભવિષ્યમાં 200 પ્લાન્ટ સ્થાપવાનો અંદાજ
અહેવાલમાં સમગ્ર જિલ્લામાં પશુધન આધારિત સંસાધનોનો ઉપયોગ વધારીને ભવિષ્યમાં આશરે 200 પ્લાન્ટ સ્થાપવાની સંભાવના દર્શાવવામાં આવી છે. આ તમામ પ્લાન્ટ કાર્યરત થાય તો વાર્ષિક 1,168 લાખ કિલોગ્રામ કમ્પ્રેસ્ડ બાયોગેસનું ઉત્પાદન અને પશુપાલકોને વાર્ષિક ₹875 કરોડનું સીધું આર્થિક વળતર મળવાનો અંદાજ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ આંકડા ભવિષ્યના વિસ્તરણ સાથે જોડાયેલા અંદાજ છે. વાસ્તવિક ઉત્પાદન, પશુપાલકોને મળતી આવક અને પ્રોજેક્ટની નફાકારકતા પ્લાન્ટની ક્ષમતા, છાણની ઉપલબ્ધતા, સંચાલન ખર્ચ અને બાયો-CNGના બજાર પર આધારિત રહેશે.
ભારત-જાપાન સહયોગથી બાયોગેસ ક્ષેત્રને વેગ
અહેવાલ મુજબ, બનાસ ડેરીના અનુભવના આધારે ભારત અને જાપાન વચ્ચે દેશભરમાં 1,000 બાયોગેસ પ્લાન્ટ સ્થાપવાના હેતુથી ‘જાપાન-ઇન્ડિયા કો-ઓપરેટિવ બાયોગેસ ઇનિશિયેટિવ’ શરૂ કરવામાં આવી છે. આ પ્રકારની પહેલનો ઉદ્દેશ પશુધન આધારિત કચરાનો ઉપયોગ કરીને સ્વચ્છ ઊર્જા ઉત્પાદન વધારવાનો અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં નવા આર્થિક અવસરો ઊભા કરવાનો છે.
શંકરભાઈ ચૌધરીએ શું કહ્યું?
વિધાનસભાના અધ્યક્ષ અને બનાસ ડેરીના ચેરમેન શંકરભાઈ ચૌધરીના જણાવ્યા અનુસાર, સંસ્થાનું લક્ષ્ય માત્ર દૂધ એકત્ર કરવા પૂરતું મર્યાદિત નથી. સ્વચ્છ ઊર્જા, સેન્દ્રિય ખાતર અને ગ્રામ્ય આજીવિકાને જોડીને પશુપાલકોનું આર્થિક ભવિષ્ય મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ મોડેલ સફળતાપૂર્વક વિસ્તરે તો પશુપાલકોને વધારાની આવક, ગામડાંમાં છાણના વ્યવસ્થિત નિકાલ, વાહનો માટે વૈકલ્પિક બળતણ, ખેડૂતોને સેન્દ્રિય ખાતર અને સ્થાનિક સ્તરે રોજગારી જેવી તકો મળી શકે છે.
છાણમાંથી આવકનું મોડેલ અન્ય વિસ્તારો માટે પણ ઉપયોગી બની શકે
બનાસ ડેરીની પહેલ પશુધન આધારિત અર્થતંત્રમાં છાણને કચરાને બદલે ઉપયોગી સંસાધન તરીકે જોવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. યોગ્ય સંગ્રહ વ્યવસ્થા, પારદર્શક ખરીદી, કાર્યક્ષમ બાયોગેસ પ્લાન્ટ અને ખાતરના અસરકારક વિતરણથી આ મોડેલ અન્ય પશુપાલનપ્રધાન વિસ્તારોમાં પણ ઉપયોગી બની શકે છે.
