Maharashtra Farmer Loan Waiver vs Gujarat Relief: મહારાષ્ટ્ર સરકારે પાત્ર ખેડૂતોના પાક ધિરાણ પર ₹2 લાખ સુધીની લોન માફી માટે યોજના અમલમાં મૂકી છે, જ્યારે ગુજરાતમાં દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરાયેલા ચાર જિલ્લાઓના પાત્ર ખેડૂતોને પાક નુકસાન સામે પ્રતિ હેક્ટર ₹8,500ની સહાય આપવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. બંને રાજ્યોની રાહત યોજનાઓની સરખામણી વચ્ચે ગુજરાતમાં વધુ વિસ્તારોને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવાની અને ખેડૂતોને પૂરતી આર્થિક મદદ આપવાની માંગ ફરી ચર્ચામાં આવી છે. ઓછા વરસાદ, સિંચાઈના પાણીની ચિંતા, ખેતીના વધતા ખર્ચ અને પાક નુકસાન વચ્ચે ખેડૂતો માટે લોન માફી તથા રાહત પેકેજ મહત્ત્વના મુદ્દા બન્યા છે.
મહારાષ્ટ્રમાં ₹2 લાખ સુધીની પાક લોન માફીની યોજના
મહારાષ્ટ્ર સરકારે ‘પુણ્યશ્લોક અહિલ્યાદેવી હોલકર શેતકરી કર્જમુક્તિ યોજના 2026’ હેઠળ પાત્ર ખેડૂતોને ₹2 લાખ સુધીના બાકી પાક ધિરાણમાં રાહત આપવાની યોજના મંજૂર કરી છે. આ યોજના હેઠળ 1 એપ્રિલ 2019થી 31 માર્ચ 2025 દરમિયાન લેવામાં આવેલી અને નિર્ધારિત શરતો પૂર્ણ કરતી પાક લોનનો સમાવેશ થાય છે. યોજનાના નિયમો અનુસાર, 30 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ બાકી રહેલી અને 31 માર્ચ 2026 સુધી ચૂકવાઈ ન હોય તેવી પાત્ર લોનને રાહત માટે ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. ₹2 લાખથી વધુ લોન ધરાવતા ખેડૂતો માટે એકમુષ્ટ સમાધાનની અલગ જોગવાઈ પણ છે. સમયસર લોન ચૂકવનારા પાત્ર ખેડૂતો માટે પ્રોત્સાહન સહાયની વ્યવસ્થા પણ જાહેર કરવામાં આવી છે. 27 ઓક્ટોબરના અહેવાલ મુજબ, મહારાષ્ટ્રમાં લોન માફી માટેની ચોથી યાદી સાથે 4.15 લાખ ખેડૂતોને લાભ મળવાનો ઉલ્લેખ થયો હતો. જોકે, અન્ય અહેવાલોમાં ચોથી યાદીના લાભાર્થીઓની સંખ્યા અલગ દર્શાવવામાં આવી છે. તેથી આ આંકડો અને વાસ્તવમાં લોન ખાતામાં જમા થયેલી રકમની સત્તાવાર પુષ્ટિ જરૂરી છે.
ગુજરાતમાં ચાર જિલ્લાઓ દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર
ગુજરાત સરકારે ઓછા વરસાદને પગલે દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર, જામનગર અને કચ્છને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કર્યા છે. 26 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ જાહેર કરાયેલા રાહત પેકેજ મુજબ, પાક નિષ્ફળ ગયેલા પાત્ર ખેડૂતોને રાજ્ય આપત્તિ પ્રતિસાદ ભંડોળ (SDRF)ના ધોરણો હેઠળ પ્રતિ હેક્ટર ₹8,500ની સહાય આપવામાં આવશે. આ સહાય વધુમાં વધુ બે હેક્ટરની મર્યાદામાં રહેશે. આ ઉપરાંત, દુષ્કાળગ્રસ્ત તાલુકાઓમાં પશુઓ માટે રાહતદરે ઘાસચારો અને પશુ શિબિરો માટે સહાયની વ્યવસ્થા જાહેર કરવામાં આવી છે. અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં ગ્રામીણ રોજગારીના દિવસો વધારવાની પણ જાહેરાત કરાઈ છે. આ રાહત પગલાંનો અમલ 1 નવેમ્બરથી શરૂ થવાનો છે.
અન્ય વિસ્તારોના ખેડૂતો પણ રાહતની માંગ કરી રહ્યા છે
ખેડૂતો અને ખેડૂત સંગઠનોના એક વર્ગની માંગ છે કે માત્ર ચાર જિલ્લાઓ પૂરતા મર્યાદિત ન રહેતાં ઓછા વરસાદ અને પાક નુકસાનથી અસરગ્રસ્ત અન્ય વિસ્તારોની સ્થિતિનું પણ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે. રાજકોટ, બનાસકાંઠા, મહેસાણા, અરવલ્લી અને જૂનાગઢ સહિતના વિસ્તારોના કેટલાક તાલુકાઓમાં વરસાદની અછત અને સિંચાઈના પ્રશ્નો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. જોકે, કોઈ વિસ્તારને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવાનો નિર્ણય વરસાદના આંકડા, પાકની સ્થિતિ અને સત્તાવાર માપદંડોના આધારે લેવાય છે. તેથી દરેક તાલુકાના વરસાદ અને નુકસાનના આંકડાની અલગથી ચકાસણી જરૂરી છે.
₹8,500ની સહાય સામે ખેતીનો વધતો ખર્ચ
ખેડૂતો માટે બિયારણ, ખાતર, જંતુનાશક દવાઓ, ડીઝલ અને મજૂરીનો ખર્ચ મોટો પડકાર બની રહ્યો છે. ખેડૂતોના મતે, પાક સંપૂર્ણ કે મોટા પ્રમાણમાં નિષ્ફળ જાય ત્યારે પ્રતિ હેક્ટર ₹8,500ની સહાય વાસ્તવિક નુકસાનની સરખામણીએ ઓછી પડી શકે છે. ખેડૂતો દ્વારા હેક્ટરદીઠ ખેતી ખર્ચ ₹15,000થી વધુ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, વાસ્તવિક ખર્ચ પાક, જમીન, સિંચાઈ અને ખેતી પદ્ધતિ પ્રમાણે બદલાય છે. તેથી સહાયની પૂરતીતા નક્કી કરવા પાક પ્રમાણે થયેલું નુકસાન અને વાસ્તવિક ખર્ચ ધ્યાનમાં લેવો જરૂરી છે.
લોન માફી અને વ્યાજ સહાય વચ્ચે શું તફાવત છે?
પાક લોન માફી અને વ્યાજ સહાય બંને અલગ પ્રકારની રાહત છે. લોન માફીમાં પાત્ર નિયમો મુજબ બાકી દેવાની રકમનો અમુક ભાગ અથવા નિર્ધારિત મર્યાદા સુધીનું ધિરાણ માફ થઈ શકે છે. બીજી તરફ, વ્યાજ સહાયમાં લોન પર ચૂકવવાના વ્યાજનો અમુક ભાગ સરકાર ભરે છે અથવા તેમાં રાહત આપે છે; મૂળ લોનની રકમ ચૂકવવાની જવાબદારી સામાન્ય રીતે યથાવત્ રહે છે. ગુજરાતમાં ખેડૂતોને મળતી 2 ટકા વ્યાજ સહાય અંગેની ચોક્કસ યોજના, પાત્રતા અને શરતો સત્તાવાર દસ્તાવેજોના આધારે તપાસવી જરૂરી છે. માત્ર આ આંકડાના આધારે રાજ્યમાં ખેડૂતોને મળતી તમામ રાહતનું મૂલ્યાંકન કરવું યોગ્ય નથી.
ખેડૂતોની માંગ: દુષ્કાળની સમીક્ષા અને વધુ અસરકારક રાહત
ખેડૂતો માટે હાલના મુખ્ય પ્રશ્નોમાં પાક નુકસાનનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન, સિંચાઈ માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા, ખેતી ખર્ચમાં વધારો અને લોનની ચુકવણીનો બોજ સામેલ છે. ખેડૂત સંગઠનો વધુ વિસ્તારોમાં રાહત, પાક નુકસાનનું પુનઃસર્વેક્ષણ અને દેવા અંગે નીતિગત નિર્ણયની માંગ કરી રહ્યાં છે. મહારાષ્ટ્રની લોન માફી યોજના અને ગુજરાતના દુષ્કાળ રાહત પેકેજની સીધી સરખામણી કરતાં બંનેની પાત્રતા, લાભનો પ્રકાર અને અમલીકરણની શરતો ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે. ગુજરાતમાં વધુ રાહત આપવી કે લોન માફી અંગે વિચારવું કે નહીં, તે અંગેનો અંતિમ નિર્ણય રાજ્ય સરકારની નીતિ અને ખેડૂતોની સ્થિતિના મૂલ્યાંકન પર આધારિત રહેશે.
