મારું ગુજરાત

માંકડથી મચ્છર સુધી, ગુજરાતીઓની અટકો પાછળ છુપાયેલો છે રોચક ઇતિહાસ

3 ઑક્ટોબર, 2026•
GVGujaratvandan team
માંકડથી મચ્છર સુધી, ગુજરાતીઓની અટકો પાછળ છુપાયેલો છે રોચક ઇતિહાસ

Unique gujarati surnames: ગુજરાતી સમાજમાં અટક માત્ર નામનો એક ભાગ નથી, પરંતુ ઘણી વખત તેની પાછળ પરિવારનું મૂળ, વતન, વ્યવસાય, પૂર્વજનો સ્વભાવ કે કોઈ જૂની લોકકથા છુપાયેલી હોય છે. પરંતુ જ્યારે ‘મચ્છર’, ‘માંકડ’, ‘ઘોડા’, ‘વાઘ’, ‘હાથી’, ‘પોપટ’ કે ‘બકરી’ જેવી અટકો સાંભળીએ ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે સવાલ થાય કે આખરે માણસોની અટક પ્રાણી કે જીવજંતુના નામ પરથી કેવી રીતે પડી? ગુજરાતી અટકોના અભ્યાસ આધારિત પુસ્તક ‘ગુજરાતી અટકોનો ઇતિહાસ’ મુજબ પ્રાણી-પક્ષી અને જીવજંતુઓ પરથી પડેલી અટકોની સંખ્યા પ્રમાણમાં ઓછી છે અને તે તળ ગુજરાતની સરખામણીએ કાઠિયાવાડમાં વધુ જોવા મળે છે.

મચ્છર અટક પાછળ છે બે અલગ શક્યતાઓ
‘મચ્છર’ અટક સાંભળતા સૌથી પહેલા મચ્છર નામના જીવજંતુનો વિચાર આવે છે, પરંતુ તેની પાછળ બીજી ભાષાકીય શક્યતા પણ દર્શાવવામાં આવે છે. ‘ભગવદ્ગોમંડળ’માં ‘મચ્છર’ શબ્દનો એક અર્થ ઝનૂન અથવા જુસ્સો પણ આપવામાં આવ્યો છે. વંશાવળીના સંદર્ભમાં એવી સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવે છે કે કોઈ પૂર્વજનો સ્વભાવ અત્યંત ‘મત્સર’ એટલે કે ઈર્ષ્યા, અદાવત અથવા રીસવાળો હોય તો બોલચાલમાં શબ્દનું રૂપ બદલાઈને ‘મચ્છર’ બન્યું હોય. બીજી શક્યતા એવી પણ છે કે કોઈ પરિવાર મચ્છરોવાળા વિસ્તારમાં રહેતો હોવાથી તેને ‘મચ્છરવાળા’ કહેવામાં આવ્યો હોય અને સમય જતાં એ જ પરિવારની અટક બની ગઈ હોય.

માંકડ અટકનો સંબંધ માર્કંડેય ઋષિ સાથે?
‘માંકડ’ અટક કાઠિયાવાડના કેટલાક નાગર પરિવારોમાં જોવા મળે છે. આ અટક પાછળની એક મહત્વપૂર્ણ માન્યતા પરિવારની પરંપરાને માર્કંડેય ઋષિ સાથે જોડે છે. માર્કંડેય ઋષિના વંશજમાંથી સમય જતાં શબ્દમાં ફેરફાર થઈને ‘માંકડ’ અટક અસ્તિત્વમાં આવી હોવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. જોકે, લોકબોલીમાં માંકડની જેમ ચોંટી રહેતા સ્વભાવ અથવા ઘરમાં માંકડ વધુ હોવા જેવી રમૂજી ઉપમાઓ પરથી પણ આ નામ પડ્યું હોવાની શક્યતા નકારી શકાતી નથી.

ઘોડા અને વાઘ જેવી અટકો પાછળની અલગ કહાનીઓ
‘ઘોડા’ અટક કાઠિયાવાડના નાગર સમાજમાં જોવા મળે છે. તેની પાછળ સ્થાનિક સ્થળના નામ સાથે જોડાયેલી સંભાવના પણ છે. વડાદ્રા અથવા ઘોડાસર જેવા સ્થળોના સંબંધથી આ અટક વિકસેલી હોવાની માન્યતા છે. બીજી લોકવાયકા મુજબ જૂના સમયમાં કાઠિયાવાડી નાગરો કદાવર અને ભવ્ય શરીર ધરાવતા હતા અને ઘોડાસર તળાવના ઊંડા પાણીમાં ઘોડાની જેમ તરી જતા હોવાથી તેમને ‘ઘોડા’ કહેવામાં આવતા હતા. ‘વાઘ’ અટકની વાત કરીએ તો તે સીધી રીતે પ્રાણી પરથી પડી હોવાનું જરૂરી નથી. વડવા વાધેશ્વર મહેતા પોતાના સમયના પ્રભાવશાળી અને પ્રતાપી વ્યક્તિ હોવાનું કહેવાય છે. તેમના રોફ અને પ્રભાવને કારણે લોકો તેમને ‘વાઘ’ તરીકે ઓળખાવતા અને સમય જતાં આ નામ પરિવારની અટક બની ગયું હોવાની માન્યતા છે.

હાથી અટક પાછળ પણ છે રસપ્રદ માન્યતાઓ
‘હાથી’ અટક વિશે પણ વિવિધ લોકમાન્યતાઓ જોવા મળે છે. વિશાળ શરીર, હાથી જેવી ચાલ અથવા પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વને કારણે કોઈ વ્યક્તિને ‘હાથી’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવી હોય તેવી શક્યતા છે. બીજી માન્યતા મુજબ ‘ઘોડા’ અટક ધરાવતા પરિવારો સાથેના દરબારી સંબંધોમાંથી પણ આ ઉપનામ વિકસ્યું હોઈ શકે છે. આવી અટકોના ચોક્કસ મૂળ વિશે દરેક કિસ્સામાં એકસરખો પુરાવો મળતો નથી, તેથી લોકપરંપરા અને વંશપરંપરાની વાતોને સંભાવના તરીકે જોવી જરૂરી છે.

ચકલી, તિતોડી અને પોપટ પણ બની ગયા અટક
ગુજરાતી સમાજમાં પક્ષીઓ પરથી પડેલી અટકો પણ જોવા મળે છે. ‘ચકલી’ અટક પાછળ નાનું મોઢું, ઝીણો અવાજ અથવા ‘ચકલો’ એટલે ચાર રસ્તા નજીક રહેતા પરિવાર સાથે જોડાયેલી સંભાવનાઓ દર્શાવવામાં આવે છે. ‘તિતોડી’ પણ કોઈ વ્યક્તિના દેખાવ, અવાજ અથવા ખાસ સ્વભાવ પરથી પડેલું ઉપનામ હોઈ શકે છે. ‘પોપટ’ અટક હિંદુ તેમજ પારસી સમાજમાં જોવા મળે છે. પોપટ જેવી તીક્ષ્ણ નાકની રચના, સતત બોલવાની કે ગોખણપટ્ટી કરવાની ટેવ અથવા મીઠું બોલવાના સ્વભાવને કારણે કોઈ વ્યક્તિને પોપટ કહેવામાં આવી હોય અને બાદમાં આ નામ પરિવારની અટક બની હોય તેવી માન્યતાઓ છે.

બકરી, કીડી અને મંકોડી જેવી અટકો પણ છે
‘બકરી’ અટક પાછળ પણ કોઈ વ્યક્તિના દેખાવ કરતાં તેના સ્વભાવને કારણ માનવામાં આવે છે. ખૂબ નિર્દોષ, રાંક અથવા શાંત સ્વભાવ ધરાવતા વ્યક્તિને ગામમાં મશ્કરી કે પ્રેમથી ‘બકરી’ કહેવામાં આવતી હોય અને એ જ ઓળખ આગળ જતાં પરિવારની અટક બની હોય તેવી સંભાવના છે. ‘કીડી’ અટક ખૂબ નાના કદ ધરાવતી વ્યક્તિના ઉપનામમાંથી આવી હોવાનું માનવામાં આવે છે. જ્યારે ‘મંકોડી’ અટક કોઈને ચટકો ભરવાની કે બીજાને હેરાન કરવાની ટેવ હોય તો મશ્કરીમાં અપાયેલા ઉપનામમાંથી વિકસેલી હોવાનું અનુમાન છે. એટલે ઘણી વખત પ્રાણી કે જીવજંતુનું નામ સીધું નહીં પરંતુ વ્યક્તિના કોઈ ખાસ ગુણ કે સ્વભાવ સાથે જોડાયેલું હોય છે.

શું આ અટકો પ્રાચીન ટોટેમ અથવા કબીલાના ચિહ્નો છે?
પ્રાચીન સમાજોમાં કેટલીક જનજાતિઓ પોતાની ઓળખ માટે પ્રાણી કે પક્ષીઓને પ્રતીક તરીકે અપનાવતી હતી. તેને ટોટેમ પરંપરા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પરંતુ ગુજરાતી અટકોના સંદર્ભમાં દરેક પ્રાણી કે જીવજંતુ આધારિત અટકને પ્રાચીન ટોટેમ સાથે જોડવી યોગ્ય નથી. ખાસ કરીને કીડી, મચ્છર અથવા મંકોડી જેવા નાના જીવજંતુઓ કોઈ કબીલાના મુખ્ય પ્રતીક રહ્યા હોય તેવી સંભાવના ઓછી માનવામાં આવે છે.

અટકોમાં છુપાયેલો છે ગુજરાતી લોકજીવનનો ઇતિહાસ
મચ્છર, માંકડ, ઘોડા, વાઘ, હાથી, પોપટ કે બકરી જેવી અટકો આજે સાંભળવામાં ભલે વિચિત્ર લાગે, પરંતુ તેની પાછળ ગુજરાતી સમાજના જૂના લોકજીવનની ઝલક જોવા મળે છે. કોઈ અટક ગામના નામમાંથી આવી હશે, કોઈ પૂર્વજના સ્વભાવમાંથી, કોઈ દેખાવ કે વ્યવસાયમાંથી તો કોઈ મશ્કરીમાં અપાયેલા ઉપનામમાંથી. એટલે આવી અટકો માત્ર નામ નથી, પરંતુ પેઢીઓથી ચાલતી આવતી સામાજિક સ્મૃતિ, લોકબોલી અને પરિવારના ઇતિહાસનો એક રસપ્રદ ભાગ છે.

Tags:
ગુજરાત વંદનGujarat Vandan#GujaratiPride#DiscoverGujarat#Facts
અમારા WhatsApp ચેનલ સાથે જોડાઓ
તાજા અપડેટ્સ મેળવો સીધા તમારા WhatsApp પર
Join Now

Videos

હે ગોળમટોળ લાલરંગવાળા 14 કિલોના મારા પ્રિય સિલિન્ડર તું ક્યાં છે.?

હે ગોળમટોળ લાલરંગવાળા 14 કિલોના મારા પ્રિય સિલિન્ડર તું ક્યા...

16 માર્ચ, 2026
'56 ઇંચની છાતી' અને ટ્રમ્પનો આદેશ: વ્હાઇટ હાઉસથી કેમ ચાલે છે ભારતનો વહીવટ? જુઓ સનસનીખેજ વિશ્લેષણ.

'56 ઇંચની છાતી' અને ટ્રમ્પનો આદેશ: વ્હાઇટ હાઉસથી કેમ ચાલે છે...

10 માર્ચ, 2026
નીતિશ કુમારની 'એક્ઝિટ' અને પુત્ર નિશાંતની 'એન્ટ્રી'! ભાજપે બિહારમાં કેવી રીતે રમી ‘માસ્ટર ગેમ’?

નીતિશ કુમારની 'એક્ઝિટ' અને પુત્ર નિશાંતની 'એન્ટ્રી'! ભાજપે બ...

10 માર્ચ, 2026
'કેજરીવાલ તો ગિયો...'? નીચલી કોર્ટના ચુકાદા પર આટલી ગર્જના કેમ? જાણો અંદરની વાત!

'કેજરીવાલ તો ગિયો...'? નીચલી કોર્ટના ચુકાદા પર આટલી ગર્જના ક...

10 માર્ચ, 2026
શિક્ષણ મંત્રીનું રાજીનામું માંગતા CJI? ન્યાયતંત્રને બદનામ કરવાના કાવતરાનો પર્દાફાશ!

શિક્ષણ મંત્રીનું રાજીનામું માંગતા CJI? ન્યાયતંત્રને બદનામ કર...

10 માર્ચ, 2026
શું પાવરફુલ મોદીની કોઈ 'દુખતી નસ' ટ્રમ્પના હાથમાં છે?

શું પાવરફુલ મોદીની કોઈ 'દુખતી નસ' ટ્રમ્પના હાથમાં છે?

26 ફેબ્રુઆરી, 2026
 ભારતના રાજનેતાઓની રાજનીતિ પણ 3 વસ્તુઓથી ચાલે છે રેવડી કલ્ચર... રેવડી કલ્ચર... ઔર રેવડી કલ્ચર...

ભારતના રાજનેતાઓની રાજનીતિ પણ 3 વસ્તુઓથી ચાલે છે રેવડી કલ્ચર...

26 ફેબ્રુઆરી, 2026