Gujarat school dropout numbers: ગુજરાતમાં શિક્ષણ ક્ષેત્રે સતત સુધારાના દાવાઓ વચ્ચે એક ચિંતાજનક આંકડો સામે આવ્યો છે. રાજ્ય સરકારે વર્ષે વર્ષે શાળા પ્રવેશોત્સવ જેવી વિશાળ ઝુંબેશો ચલાવ્યા છતાં, વાસ્તવિકતા એ દર્શાવે છે કે વિદ્યાર્થીઓમાં સ્કૂલ છોડવાનો દર ઓછો નહીં પરંતુ નોંધપાત્ર રીતે વધી રહ્યો છે. છેલ્લા એક વર્ષમાં ગુજરાતમાં લગભગ 2 લાખ 40 હજાર વિદ્યાર્થીઓએ ભણતર અધવચ્ચે જ છોડી દીધું હોવાનું બહાર આવ્યું છે.
ડ્રોપઆઉટ રેટમાં અસાધારણ ઉછાળો
ડ્રોપઆઉટ રેટમાં થયેલો વધારો તો વધુ ચોંકાવનાર છે. મળતી માહિતી મુજબ, વર્ષ 2024–25 દરમિયાન રાજ્યમાં 54,451 વિદ્યાર્થીઓએ અભ્યાસ છોડી દીધો હતો. પરંતુ 2025–26ના સમયગાળા દરમિયાન આ આંકડો 341 ટકાના ઉછાળા સાથે 2.40 લાખને પાર કરી ગયો. શિક્ષણ પર ખર્ચાતા ભારે બજેટ હોવા છતાં બાળકો સ્કૂલ છોડે છે તે પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.
કરોડોની સાક્ષી, છતાં સ્થિતિ જેટલીની તેટલી
ગુજરાત સરકારે સમગ્ર શિક્ષા અભિયાન અને અન્ય યોજનાઓ હેઠળ વર્ષ દરમિયાન 2,199 કરોડ રૂપિયાથી વધુનો ખર્ચ કર્યો છે. રાજ્ય સરકાર શાળા પ્રવેશોત્સવ જેવા ઇવેન્ટ્સ માટે પણ મોટાપાયે નાણાકીય ફાળવણી કરે છે. છતાં, ગ્રાઉન્ડ રિપોર્ટ્સમાં એવી શાળાઓ જોવા મળે છે જ્યાં;
- પૂરતા વર્ગખંડ નથી
- શિક્ષકોની ખામી છે
- મૂળભૂત શૈક્ષણિક સુવિધાઓ અધૂરી છે
આ પરિસ્થિતિમાં પ્રશ્ન ઉભો થાય છે કે શિક્ષણ માટે ફાળવાતો આટલો મોટો બજેટ વાસ્તવમાં ક્યાં વપરાઈ રહ્યો છે? અને શાળાઓમાં સુવિધાઓની વસ્તી સુધરતી કેમ નથી?
કેન્દ્ર સરકારનો લોકસભામાં ખુલાસો
લોકસભામાં કેન્દ્ર સરકારે સત્તાવાર રીતે જાણકારી આપી હતી કે ગુજરાતમાં 2 લાખ 40 હજાર બાળકો 'આઉટ ઓફ સ્કૂલ', એટલે કે શાળા બહાર છે. સામાન્ય રીતે આવા આંકડાઓ વિકાસશીલ રાજ્યોમાં જોવા મળે છે, પરંતુ મોટા ઉદ્યોગ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ ધરાવતા ગુજરાત જેવા રાજ્યમાં આટલો મોટો આઉટ-ઓફ-સ્કૂલ આંકડો ચિંતાનો વિષય બની રહ્યો છે.
નિષ્ણાતોની દ્રષ્ટિ
શૈક્ષણિક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ડ્રોપઆઉટ વધવાનું પ્રમુખ કારણ છે
- ગરીબ પરિવારોમાં વધતી આર્થિક મુશ્કેલીઓ
- સરકારી શાળાઓની ગુણવત્તામાં અભાવ
- બાળકોમાં અભ્યાસ પ્રત્યે રસ ન જાગરતા
- શાળાઓ અને સમાજ વચ્ચે પૂરતી કનેક્ટિવિટી ન હોવી
તેમનું કહેવું છે કે માત્ર પ્રવેશોત્સવ અથવા પ્રચાર કાર્યક્રમોથી શિક્ષણની મૂળભૂત સમસ્યાઓ ઉકેલાતી નથી. શાળાઓને સુવિધાસંપન્ન બનાવવાની સાથે શિક્ષકોની નિમણૂંક, મોનીટરીંગ સિસ્ટમ મજબૂત કરવી અને વાલીઓ સાથે સંવાદ વધારવો જરૂરી છે.
રાજકીય અને સામાજિક પ્રતિક્રિયા
આ આંકડા સામે આવતા શિક્ષણ પ્રત્યે સરકારની નીતિઓ અને પ્રાથમિકતાઓ પર પણ સવાલો ઊઠવા લાગ્યા છે. વિવિધ સામાજિક સંગઠનો અને શિક્ષણપ્રેમીઓએ રાજ્યને આ મુદ્દે પારદર્શકતા સાથે હસ્તક્ષેપ કરવાની માંગ કરી છે. તેમની દલીલ છે કે ડ્રોપઆઉટ રેટમાં આટલો મોટો ઉછાળો માત્ર આંકડાનો મુદ્દો નથી પરંતુ રાજ્યના ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલું ગંભીર પ્રશ્ન છે.
અંતમાં
ગુજરાતના શિક્ષણક્ષેત્રે સર્જાયેલી આ સ્થિતિ સૂચવે છે કે માત્ર ઉદ્દેશ્યો અને પ્રચાર પૂરતા નથી, સ્થાનિક સ્તરે મજબૂત વ્યવસ્થા, ગુણવત્તાસભર શૈક્ષણિક માળખું અને જવાબદારીપૂર્ણ અમલ જરૂરી છે. શિક્ષણના મૂળ પ્રશ્નો ઉકેલવામાં રાજ્ય સફળ થાય ત્યારે જ બાળકોને ફરીથી શાળાની પ્રેરણા મળશે અને ડ્રોપઆઉટનો ત્રાટકતો વલણ થંભી શકશે.
