The Historic Morning of 26th January 1950: 26 જાન્યુઆરી 1950ની સવારે બરાબર 10.18 વાગ્યે નવી દિલ્હીના દરબાર હોલમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ક્ષણ આકાર લઈ રહી હતી. ભારતના અંતિમ ગવર્નર-જનરલ ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારીએ એક સત્તાવાર ઘોષણાપત્ર વાંચી સંભળાવ્યું અને શાંતિપૂર્વક પોતાના પદ પરથી નિવૃત્તિ લીધી. તેના થોડી જ ક્ષણો બાદ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ તરીકે શપથ ગ્રહણ કર્યા અને સમગ્ર દેશમાં 31 તોપોની સલામી સાથે પ્રજાસત્તાક ભારતનો જન્મ થયો. પરંતુ અહીં એક રસપ્રદ પ્રશ્ન એ ઉપસ્થિત થાય છે કે જો ભારત 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ જ આઝાદ થઈ ગયું હતું, તો પછી અઢી વર્ષ બાદ 26 જાન્યુઆરીના દિવસે એવું તો શું બદલાયું જેનાથી આ દેશ 'પ્રજાસત્તાક' બન્યો?
સ્વતંત્રતા છતાં 'ડોમિનિયન' સ્ટેટસ હેઠળનું ભારત
ઘણા ઓછા લોકો જાણે છે કે 15 ઓગસ્ટ 1947ના દિવસે મેળવેલી આઝાદી છતાં ભારત સંપૂર્ણપણે 'પ્રજાસત્તાક' નહોતું બન્યું, પરંતુ તે એક 'ડોમિનિયન' (અધિરાજ્ય) તરીકે વર્તતું હતું. એ સમયે ભારત પોતે શાસન ચલાવતું હોવા છતાં, કાગળ પર દેશના બંધારણીય વડા બ્રિટનના રાજા જ્યોર્જ છઠ્ઠા જ હતા. તેમના પ્રતિનિધિ તરીકે ભારતમાં પહેલા લોર્ડ માઉન્ટબેટન અને ત્યારબાદ રાજગોપાલાચારી ગવર્નર-જનરલ તરીકે ફરજ બજાવતા હતા. દેશનું સંચાલન પણ સંસ્થાનવાદી સમયના જૂના 'ગવર્નમેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ 1935' હેઠળ જ થતું હતું. એટલે કે આઝાદીના પહેલા અઢી વર્ષ દરમિયાન ભારત પાસે ન તો પોતાનું નિર્મિત બંધારણ હતું કે ન તો દેશના પોતાના રાષ્ટ્રપતિ.
રાજાશાહી અને પ્રજાસત્તાક વચ્ચેનો વાસ્તવિક તફાવત
કોઈપણ દેશ માટે 'આઝાદ' હોવું અને 'પ્રજાસત્તાક' હોવું એ બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે. રાજાશાહી કે સંસ્થાનવાદી વ્યવસ્થામાં દેશનું સર્વોચ્ચ પદ વારસાગત રીતે અથવા લોહીના સંબંધોથી નક્કી થતું હોય છે. પરંતુ પ્રજાસત્તાક વ્યવસ્થામાં દેશનો સર્વોચ્ચ નાગરિક કે રાષ્ટ્રપતિ કોઈ ખાસ પરિવારમાં જન્મ લેવાને કારણે પદ પ્રાપ્ત નથી કરતો. તે દેશની જનતા દ્વારા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ અને લેખિત કાયદાકીય પ્રક્રિયાના આધારે જ એ સ્થાન સુધી પહોંચે છે. ડૉ. બી. આર. આંબેડકરના નેતૃત્વ હેઠળની પ્રારૂપ સમિતિ (ડ્રાફ્ટિંગ કમિટી) એ બંધારણ ઘડીને દેશની સત્તાનો દોર કોઈ રાજા કે બ્રિટિશ હુકુમતના હાથમાંથી છીનવીને સીધો દેશના કાયદાને સોંપવાનું ભગીરથ કાર્ય કર્યું.
26 જાન્યુઆરીની જ તારીખ શા માટે પસંદ કરવામાં આવી?
બંધારણ સભાએ 26 નવેમ્બર 1949ના રોજ ભારતનું બંધારણ સંપૂર્ણપણે તૈયાર કરીને અપનાવી લીધું હતું. પરંતુ તેને અમલમાં લાવવા માટે વધુ બે મહિના એટલે કે 26 જાન્યુઆરી 1950 સુધીની રાહ જોવામાં આવી હતી. આ તારીખ પાછળ 20 વર્ષ જૂનો એક મહાન ઐતિહાસિક સંકલ્પ જોડાયેલો હતો. 26 જાન્યુઆરી 1930ના રોજ લાહોરમાં રાવી નદીના કિનારે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસે પ્રથમ વખત 'પૂર્ણ સ્વરાજ' (સંપૂર્ણ આઝાદી) નો ઐતિહાસિક પ્રસ્તાવ પસાર કર્યો હતો. તે મહાન દિવસની સ્મૃતિને અમર રાખવા માટે જ 26 જાન્યુઆરીનો દિવસ ભારતના બંધારણને અમલી બનાવવા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો.
'અમે, ભારતના લોકો' - લોકશાહીની ખરી તાકાત અને સંદેશ
જ્યારે બંધારણ અમલમાં આવ્યું, ત્યારે તેણે બ્રિટિશ ક્રાઉન અને જૂના જમાનાના તમામ શાસન કાયદાઓને કાયમ માટે નાબૂદ કરી દીધા. બંધારણના આમુખ (Preamble) ની શરૂઆત જ “અમે, ભારતના લોકો” (We, the People of India) શબ્દોથી કરવામાં આવી. આ માત્ર ચાર શબ્દો નથી, પરંતુ એક બુલંદ જાહેરાત છે કે ભારતમાં સત્તાનું સર્વોચ્ચ કેન્દ્ર કોઈ રાજા, નવાબ કે રાજવંશ નથી, પરંતુ આ દેશના સામાન્ય નાગરિકો છે. આજે દર વર્ષે પ્રજાસત્તાક દિવસે રાજપથ (કર્તવ્ય પથ) પર નીકળતી પરેડ અને ટેન્કો માત્ર લશ્કરી તાકાતનું પ્રદર્શન નથી, પરંતુ એ જ સાર્વભૌમત્વની ઉજવણી છે કે ભારતની ખરી શક્તિ તેના 140 કરોડ નાગરિકોના હાથમાં છે.
