Exercise After Dizziness: નિયમિત કસરત શરીરને સ્વસ્થ અને ફિટ રાખવામાં મદદ કરે છે. જોકે, કેટલાક લોકોને વર્કઆઉટ દરમિયાન અથવા કસરત પૂરી થયા પછી અચાનક ચક્કર આવવા, માથું દુખવું કે આંખો સામે અંધારું છવાઈ જવા જેવી સમસ્યા થાય છે. ઘણી વખત તેની પાછળ ડિહાઇડ્રેશન, બ્લડ પ્રેશરમાં ઘટાડો અથવા બ્લડ સુગરમાં ફેરફાર જેવાં કારણો હોઈ શકે છે. પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિમાં આ લક્ષણો હૃદય અથવા રક્ત પરિભ્રમણની સમસ્યા સાથે પણ જોડાયેલાં હોઈ શકે છે. તો કસરત પછી ચક્કર કેમ આવે છે અને ક્યારે સાવચેત થવું જરૂરી છે? જાણો.
વર્કઆઉટ પછી અચાનક ચક્કર કેમ આવે છે?
આજકાલ સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે જાગૃતિ વધતાં જીમમાં જનારાઓ અને નિયમિત કસરત કરનારાઓની સંખ્યા વધી રહી છે. જોકે, લાંબા સમય પછી કસરત શરૂ કરવી, ક્ષમતા કરતાં વધુ ભારે વર્કઆઉટ કરવું અથવા ગરમ વાતાવરણમાં કસરત કરવાથી કેટલાક લોકોને ચક્કર આવી શકે છે. કસરત દરમિયાન શરીરના સક્રિય સ્નાયુઓ તરફ લોહીનો પ્રવાહ વધે છે અને રક્તવાહિનીઓ વિસ્તરે છે. કસરત પૂરી થયા પછી શરીરને બ્લડ પ્રેશર અને રક્તપ્રવાહ સામાન્ય સ્થિતિમાં લાવવામાં થોડો સમય લાગી શકે છે. આ દરમિયાન ચક્કર આવવા, નબળાઈ અનુભવવી કે માથું હલકું લાગવું શક્ય છે.
કસરત પછી ચક્કર આવવાનાં મુખ્ય કારણો:
અચાનક કસરત બંધ કરી દેવી
જો તમે ઝડપી દોડ, સાયકલિંગ કે HIIT જેવી તીવ્ર કસરત કર્યા પછી એકાએક ઊભા રહી જાઓ અથવા સંપૂર્ણપણે અટકી જાઓ, તો ચક્કર આવી શકે છે. કસરત દરમિયાન પગના સ્નાયુઓ લોહીને હૃદય તરફ પાછું પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે. અચાનક કસરત બંધ કરતાં આ પ્રક્રિયા ધીમી પડી શકે છે. પરિણામે પગમાં લોહીનો ભરાવો થવાની અને બ્લડ પ્રેશરમાં કામચલાઉ ઘટાડો થવાની શક્યતા રહે છે. આ સ્થિતિને કસરત પછીનું હાયપોટેન્શન કહેવામાં આવે છે. સંશોધન મુજબ, કસરત પછી બ્લડ પ્રેશર ઘટવામાં નર્વસ સિસ્ટમ, હૃદય અને રક્તવાહિનીઓ સહિતની વિવિધ શારીરિક પ્રક્રિયાઓ ભૂમિકા ભજવે છે.
શરીરમાં પાણીની ઉણપ
કસરત દરમિયાન પરસેવા દ્વારા શરીરમાંથી પાણી અને સોડિયમ જેવા ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ બહાર નીકળે છે. જો શરીરમાં પ્રવાહીની ઉણપ પૂરી ન થાય, તો ડિહાઇડ્રેશન થઈ શકે છે. તેના કારણે નીચે મુજબનાં લક્ષણો અનુભવાઈ શકે છે:
તરસ વધુ લાગવી
માથાનો દુખાવો
નબળાઈ અને થાક
સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ
ચક્કર આવવા
કસરત પહેલાં, દરમિયાન અને પછી શરીરની જરૂરિયાત મુજબ પાણી પીવું જરૂરી છે. જોકે, જરૂર કરતાં વધુ પાણી પીવું પણ નુકસાનકારક બની શકે છે. વધુ પડતું પાણી પીવાથી લોહીમાં સોડિયમનું પ્રમાણ ઘટી શકે છે. આ સ્થિતિને એક્સરસાઇઝ-એસોસિએટેડ હાયપોનેટ્રેમિયા કહેવામાં આવે છે.
બ્લડ સુગરમાં ફેરફાર
કસરત દરમિયાન શરીર ઊર્જા માટે ગ્લુકોઝનો ઉપયોગ કરે છે. જો તમે લાંબા સમય સુધી કંઈ ખાધા વગર કસરત કરો અથવા ડાયાબિટીસ માટેની કેટલીક દવાઓ લેતા હો, તો બ્લડ સુગર ઘટવાનું જોખમ વધી શકે છે. બ્લડ સુગર ઘટે ત્યારે ચક્કર, પરસેવો, ધ્રૂજારી, ભૂખ અને નબળાઈ જેવાં લક્ષણો થઈ શકે છે. આવા લક્ષણો વારંવાર અનુભવાય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
બ્લડ પ્રેશરમાં વધઘટ
કસરત દરમિયાન અને પછી બ્લડ પ્રેશરમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. ખાસ કરીને તીવ્ર વર્કઆઉટ પછી અચાનક અટકી જવાથી બ્લડ પ્રેશર કામચલાઉ રીતે ઘટી શકે છે, જેના કારણે માથું હલકું લાગવું અથવા ચક્કર આવવા જેવી સમસ્યા થઈ શકે છે. દરેક વખતે ચક્કર આવવાનું કારણ હાઈ બ્લડ પ્રેશર જ હોય એવું નથી. તેથી લક્ષણોનું કારણ નક્કી કરવા માટે જરૂર પડે તો બ્લડ પ્રેશર અને અન્ય સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત પરિબળોની તપાસ કરાવવી જોઈએ.
શું કસરત પછી ચક્કર આવવાં હૃદયની સમસ્યાનો સંકેત છે?
કેટલીક પરિસ્થિતિમાં કસરત દરમિયાન અથવા પછી ચક્કર આવવું હૃદય કે રક્ત પરિભ્રમણની સમસ્યા સાથે જોડાયેલું હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને જો આ લક્ષણો સાથે નીચેમાંથી કોઈ સંકેત જોવા મળે, તો તેને સામાન્ય થાક માનીને અવગણશો નહીં:
છાતીમાં દુખાવો કે દબાણ અનુભવવું
શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવી
હૃદયના ધબકારા ખૂબ ઝડપી અથવા અનિયમિત થવા
બેભાન થઈ જવું અથવા બેભાન થવા જેવું લાગવું
અસામાન્ય નબળાઈ કે ઠંડો પરસેવો થવો
આવા લક્ષણો દેખાય તો કસરત તરત બંધ કરો અને તાત્કાલિક તબીબી મદદ મેળવો. ખાસ કરીને છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસની તકલીફ અથવા બેભાન થવા જેવી સ્થિતિમાં ઇમરજન્સી સારવાર લેવી જરૂરી છે.
કસરત પછી ચક્કર આવે તો શું કરવું?
જો કસરત કર્યા પછી ચક્કર આવે, તો સૌપ્રથમ કસરત બંધ કરો અને સુરક્ષિત જગ્યાએ બેસી જાઓ અથવા સૂઈ જાઓ, જેથી પડી જવાથી ઈજા થવાનું જોખમ ઘટે. લક્ષણો ચાલુ હોય ત્યારે ફરી કસરત શરૂ ન કરો.
કસરત પહેલાં અને પછી શરીરની જરૂરિયાત મુજબ પાણી પીવો.
તીવ્ર વર્કઆઉટ પછી એકાએક અટકવાને બદલે ધીમે ધીમે ચાલીને કસરત પૂર્ણ કરો.
પોતાની શારીરિક ક્ષમતા પ્રમાણે કસરતની તીવ્રતા અને સમય નક્કી કરો.
લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા રહીને કસરત કરવાનું ટાળો, ખાસ કરીને જો બ્લડ સુગર ઘટવાની સમસ્યા હોય.
ચક્કર વારંવાર આવે, લાંબા સમય સુધી રહે અથવા હળવી કસરત દરમિયાન પણ થાય, તો ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો.
ખાસ નોંધ: કસરત પછી હળવા અને થોડા સમયના ચક્કર ક્યારેક શરીરની સામાન્ય પ્રતિક્રિયા હોઈ શકે છે. પરંતુ વારંવાર ચક્કર આવવાં કે તેની સાથે અન્ય લક્ષણો દેખાવાં એ તપાસની જરૂરિયાત દર્શાવે છે. માત્ર લક્ષણોના આધારે હૃદયની સમસ્યા કે બ્લડ પ્રેશરનું નિદાન કરી શકાય નહીં. યોગ્ય કારણ જાણવા માટે તબીબી તપાસ જરૂરી છે.
