AQI 500 severe air quality health effects:દિલ્હી-NCR સહિત ઉત્તર ભારતના અનેક શહેરોમાં વાયુ પ્રદૂષણનો ભયાનક કહેર જોવા મળી રહ્યો છે, જ્યાં કેટલાક વિસ્તારોમાં એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ 500ની જોખમી સપાટીએ પહોંચી ગયો છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના માપદંડો મુજબ, 401થી 500 વચ્ચેનો AQI 'ગંભીર શ્રેણી'માં આવે છે, જે અગાઉથી બીમાર વ્યક્તિઓ ઉપરાંત સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ લોકોના સ્વાસ્થ્યને પણ ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે. વધતું પ્રદૂષણ ફેફસાં અને હૃદયને તો નુકસાન કરે જ છે, પરંતુ તબીબી નિષ્ણાતોના મતે તે હવે લિવરની ગંભીર બીમારીઓનું પણ મુખ્ય કારણ બની રહ્યું છે.
ફેફસાં અને હાર્ટ એટેક બાદ હવે લિવર પર પ્રદૂષણની સીધી અસર
દિલ્હીની લેડી હાર્ડિંગ મેડિકલ કોલેજના મેડિસિન વિભાગના પ્રોફેસર જણાવે છે કે, જ્યારે AQI 400ને પાર કરી જાય છે ત્યારે તે સ્વસ્થ વ્યક્તિના શરીર પર પણ ઝેરી અસર કરે છે. સૌપ્રથમ ફેફસાંને નુકસાન થવાથી સતત ઉધરસ જેવા લક્ષણો દેખાય છે. ત્યારબાદ પ્રદૂષણની અસર હૃદય પર થાય છે, જે કેટલાક કિસ્સાઓમાં હૃદયરોગનો કોઈ જૂનો ઇતિહાસ ન ધરાવતા લોકોમાં પણ હાર્ટ એટેકનું જોખમ વધારી દે છે. ડૉક્ટરના મતે પ્રદૂષણનું ઊંચું સ્તર શરીરના સૌથી મહત્વપૂર્ણ અંગ એવા લિવરની કાર્યક્ષમતાને પણ ગંભીર રીતે પ્રભાવિત કરે છે.
શરીરમાં લિવર સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે પ્રદૂષણના ઝેરી કણો?
હવામાં તરતા PM 2.5 જેવા અત્યંત સૂક્ષ્મ પ્રદૂષિત કણો શ્વાસ મારફતે ફેફસાંના ઊંડાણ સુધી પહોંચે છે. આ પૈકીના અમુક અતિસૂક્ષ્મ કણો ફેફસાંની પાતળી ઝિલ્લી (મેમ્બ્રેન) ને પાર કરીને સીધા લોહીના પરિભ્રમણમાં ભળી જાય છે. લોહીમાં આ ઝેરી તત્વો ભળતાની સાથે જ સમગ્ર શરીરમાં સોજાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ જાય છે. આ આંતરિક સોજાની સીધી અસર લિવરના કોષો પર પડે છે, જેના પરિણામે લિવરમાં વધારાની ચરબી જમા થવા લાગે છે, જેને તબીબી ભાષામાં 'ફેટી લિવર' કહેવામાં આવે છે.
દારૂ ન પીતા સ્વસ્થ લોકોમાં પણ 'નોન-આલ્કોહોલિક ફેટી લિવર'નો ખતરો
‘ફ્રન્ટિયર્સ ઇન પબ્લિક હેલ્થ’ જર્નલમાં પ્રકાશિત એક વિશાળ મેટા-એનાલિસિસમાં આશરે 4.95 કરોડ લોકોને આવરી લેતા 12 વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સંશોધનમાં સામે આવ્યું છે કે હવામાં PM 2.5ના સ્તરમાં પ્રતિ ક્યુબિક મીટર દીઠ દર 10 માઇક્રોગ્રામના વધારા સાથે 'નોન-આલ્કોહોલિક ફેટી લિવર ડિસીઝ'નું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે એટલે કે જે લોકો બિલકુલ દારૂ નથી પીતા તેઓ પણ માત્ર પ્રદૂષિત હવાના કારણે ફેટી લિવરનો શિકાર બની શકે છે. વળી, જેમને પહેલેથી જ ફેટી લિવર છે, તેમનામાં પ્રદૂષણને કારણે લિવર ફાઇબ્રોસિસ થવાનું જોખમ વધી જાય છે.
લિવરને સુરક્ષિત રાખવાના ઉપાયો અને ચેતવણીરૂપ લક્ષણો
પ્રદૂષણથી સંપૂર્ણ બચવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ ખરાબ AQI વાળા દિવસોમાં બહાર નીકળવાનું ટાળીને, બહાર જતી વખતે યોગ્ય ફિટિંગવાળો N-95 માસ્ક પહેરીને તથા ઘરમાં યોગ્ય વેન્ટિલેશન અને એર ફિલ્ટરનો ઉપયોગ કરીને જોખમ ઘટાડી શકાય છે. જો કોઈ વ્યક્તિને નીચે મુજબના લક્ષણો જણાય તો વિલંબ કર્યા વિના તુરંત હોસ્પિટલ જઈ તબીબી તપાસ કરાવવી જોઈએ.
પેટમાં અચાનક તીવ્ર દુખાવો થવો
શ્વાસ લેવામાં ભારે તકલીફ પડવી
ત્વચા કે આંખોમાં પીળાશ (કમળા જેવા લક્ષણ) દેખાવી
સતત 3 દિવસથી વધુ સમય સુધી ઉધરસ રહેવી
વિશેષ અને વધારાની માહિતી
લિવર ડિટોક્સ માટે આહારમાં ફેરફાર: પ્રદૂષણના સમયમાં લિવર પર પડતા ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસને ઘટાડવા માટે આહારમાં એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ્સથી ભરપૂર ખોરાક જેવા કે હળદર, આમળા, લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી, અખરોટ અને વિટામિન-C યુક્ત ફળોનો સમાવેશ કરવો અત્યંત લાભદાયી માનવામાં આવે છે.
હાઇડ્રેશનનું મહત્વ: દિવસભર પૂરતા પ્રમાણમાં હૂંફાળું પાણી પીવાથી શરીર અને લિવરમાંથી ઝેરી તત્વો (ટોક્સિન્સ) પેશાબ વાટે બહાર નીકળવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે.
