Bhadarvo Month Food Guide: ચોમાસાનો ઉત્તરાધ અને ભાદરવો મહિનો એવો સમયગાળો છે જેમાં વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ ખૂબ જ વધારે હોય છે. ઋતુ પરિવર્તનના આ ગાળામાં વાતાવરણની અસર આપણા શરીર અને પાચનશક્તિ પર સીધી જોવા મળે છે. સદીઓથી ભારતીય પરંપરા અને આયુર્વેદમાં ભાદરવા મહિના દરમિયાન ખોરાકમાં કેટલાક ખાસ પરેજ અને સાવચેતી રાખવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. આજના આધુનિક સમયમાં પણ આ પરંપરાગત નિયમો પાછળ આયુર્વેદિક સિદ્ધાંતો અને વિજ્ઞાનના તાર્કિક કારણો રહેલા છે.
લીલાં પાંદડાંવાળી શાકભાજીથી કેમ રાખવું જોઈએ અંતર?
ભાદરવા મહિનામાં પાલક, તાંદળજો, મેથી અને કોબીજ જેવી પાંદડાંવાળી શાકભાજી ટાળવાની જૂની પરંપરા છે. આયુર્વેદ મુજબ ચોમાસામાં શરીરમાં વાત દોષ પ્રકોપ પામે છે અને આ શાકભાજી વાયુમાં વધારો કરીને ગેસ કે અપચો નોતરી શકે છે. વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ જુઓ તો, વરસાદી મોસમમાં ભેજને કારણે પાંદડાં પર કાદવ-માટી અને ઝીણા જંતુઓ કે બેક્ટેરિયા ચોંટેલા રહે છે. જો આ ભાજી બરાબર ધોવા કે રાંધવામાં ન આવે તો પેટમાં ઈન્ફેક્શન કે ફૂડ પોઈઝનિંગ થવાનું જોખમ વધી જાય છે.
દહીં અને ખાટી છાશનું સેવન કેમ ઘટાડવું?
ગુજરાતના અનેક પરિવારોમાં ભાદરવામાં દહીં અને ખાટી છાશ ટાળવામાં આવે છે. આયુર્વેદિક દ્રષ્ટિકોણ મુજબ ભાદરવામાં શરીરમાં પિત્તનો સંચય થાય છે અને દહીં પિત્ત તથા કફ દોષને ઉશ્કેરે છે, જેનાથી પાચન નબળું પડી શકે છે. આ ઉપરાંત ચોમાસાના ભેજવાળા વાતાવરણમાં આથો ઝડપથી આવતો હોવાથી ખાટા પદાર્થો એસિડિટી કે પેટમાં અસ્વસ્થતા ઊભી કરી શકે છે. તેથી આ સમયગાળા દરમિયાન તાજી અને ઓછી ખાટી વસ્તુઓ જ લેવી હિતાવહ છે.
રીંગણ, ભીંડા અને કંદમૂળમાં રાખવી પડતી સાવચેતી
ભાદરવા મહિનામાં રીંગણ, ભીંડા, ગુવાર, કાચા ટામેટાં અને મૂળા જેવી શાકભાજી ખાતી વખતે વિશેષ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. આયુર્વેદમાં રીંગણને ગરમ પ્રકૃતિના અને પિત્ત વર્ધક ગણવામાં આવે છે, જે એસિડિટી કે ત્વચાની સમસ્યા વધારી શકે છે. ભીંડા અને ગુવારમાં રહેલી ચીકાશ તથા ફાઈબર નબળી પાચનશક્તિ ધરાવતા લોકો માટે ગેસનું કારણ બની શકે છે. તેમજ મૂળા જેવા જમીનમાં ઊગતા કંદમૂળમાં માટી અને જીવાણુઓ રહેવાની શક્યતા હોવાથી તેને ખૂબ સારી રીતે સાફ કરીને જ વાપરવા જોઈએ.
વાસી ભોજન અને ફ્રિજમાં રાખેલા આહારનો ભય
લોકબોલીમાં કહેવાય છે કે "ભાદરવામાં વાસી ખોરાક ઝેર સમાન છે." ભેજવાળા હવામાનમાં વાસી ખોરાક કે ફ્રિજમાં લાંબા સમયથી રાખેલી વાનગીઓમાં બેક્ટેરિયા અને ફંગસ ખૂબ જ ઝડપથી પ્રજનન કરે છે. ચોમાસામાં આપણો જઠરાગ્નિ (Digestive Fire) પહેલાથી જ નબળો હોય છે, જેથી વાસી કે ઠંડો ખોરાક પચાવવો શરીર માટે મુશ્કેલ બને છે. પરિણામે ઝાડા-ઉલટી કે પેટના રોગો થવાની ભીતિ વધી જાય છે, માટે હંમેશાં તાજું અને ગરમ ભોજન જ લેવું જોઈએ.
ભાદરવામાં કેવો આહાર લેવો અને કેવી રીતે સાવધ રહેવું?
ભાદરવા મહિનામાં સ્વાસ્થ્ય જાળવી રાખવા માટે વેલ પર ઊગતી શાકભાજી (જેમ કે દૂધી, તુરિયાં, ગલકાં અને કારેલાં) ખાવી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, કારણ કે તે પચવામાં હળવી હોય છે અને જમીનના કાદવથી દૂર રહે છે. કોઈપણ શાકભાજી બનાવતા પહેલાં તેને નવશેકા ગરમ પાણીમાં મીઠું નાખીને બરાબર ધોવી જોઈએ. ખોરાકમાં આદુ, હળદર, હિંગ અને અજમા જેવા પાચક મસાલાનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવો જોઈએ. આયુર્વેદના જૂના નિયમો અને આધુનિક સ્વચ્છતાના સિદ્ધાંતોનું સંતુલન જાળવીને તમે આ ઋતુમાં બીમારીઓથી દૂર રહી શકો છો
