India’s Freedom & The Threat of Partition: 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ જ્યારે ભારતે આઝાદીનો સૂરજ જોયો, ત્યારે દેશ માત્ર અંગ્રેજોની ગુલામીમાંથી મુક્ત નહોતો થયો, પરંતુ એક ભૌગોલિક અને રાજકીય કટોકટી વચ્ચે ઊભો હતો. અંગ્રેજોએ જતી વખતે ભારતના નકશા પર એક એવો બોમ્બ મૂક્યો હતો, જે દેશના સો ટુકડા કરી શકે તેમ હતો. તે સમયે દેશમાં નાના-મોટા મળીને કુલ 565 દેશી રજવાડાં (Princely States) હતા. બ્રિટિશ સરકારે ભારતીય સ્વતંત્રતા કાયદા હેઠળ આ તમામ રજવાડાંઓને એ છૂટ આપી હતી કે તેઓ કાં તો ભારત સાથે જોડાય, કાં પાકિસ્તાન સાથે જોડાય અથવા પોતાને સ્વતંત્ર દેશ તરીકે ઘોષિત કરે. આ સ્થિતિમાં જો આ રજવાડાંઓ અલગ રહેત, તો આજે આપણને જે આખો ને એકસૂત્ર ભારત દેશ દેખાય છે તે વિખરાયેલો હોત.
રજવાડાંઓના વિલીનીકરણનું કઠિન મિશન અને સરદાર પટેલનું નેતૃત્વ
આ કપરા સમયમાં દેશને તૂટતો બચાવવા માટે એક એવા નેતાની જરૂર હતી, જેની પાસે અડગ આત્મવિશ્વાસ અને મુત્સદ્દીગીરીનો ભંડાર હોય. તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ અને દેશના ગૃહમંત્રી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ સમક્ષ આ સૌથી મોટો અને મુશ્કેલ પડકાર હતો. દેશને એકસૂત્રે બાંધવા માટે ખાસ 'રજવાડા વિભાગ' (States Department)ની રચના કરવામાં આવી, જેની જવાબદારી સરદાર પટેલ અને તેમના વિશ્વાસુ સચિવ વી. પી. મેનનને સોંપાઈ. સરદાર પટેલે આ પડકારને માત્ર સ્વીકાર્યો જ નહીં, પરંતુ એક ક્ષણ પણ ગુમાવ્યા વિના તમામ રાજાઓ-નવાબો સાથે વાતચીતનો દોર શરૂ કરી દીધો.
ગાજર અને લાકડીની નીતિ: સામ, દામ, દંડ અને ભેદ
સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે રજવાડાંઓને ભારતમાં ભેળવવા માટે 'સામ, દામ, દંડ અને ભેદ'ની ચતુરાઈભરી નીતિ અપનાવી. તેમણે રજવાડાંના રાજાઓને દેશભક્તિની અપીલ કરી અને સમજાવ્યા કે એક સાર્વભૌમ ભારતીય સંઘમાં જોડાવામાં જ તેમનું અને તેમની પ્રજાનું કલ્યાણ છે. રાજાઓની માન-મર્યાદા જળવાઈ રહે તે માટે તેમણે 'પ્રિવી પર્સ' (સાલીયાણું/રાજવૃત્તિ) અને કેટલાક વિશેષાધિકારો આપવાની ખાતરી આપી. જોકે, જે શાસકો સહેલાઈથી માનવા તૈયાર નહોતા, તેમને પટેલે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચેતવણી પણ આપી દીધી હતી કે ભારતની અખંડતા સાથે કોઈ પણ પ્રકારનું સમઝૌતું કરવામાં નહીં આવે.
કૃષ્ણકુમારસિંહજીનું ઐતિહાસિક સમર્પણ: ત્યાગની મહાન મિસાલ
જ્યારે ભારતના એકીકરણની વાત આવે છે, ત્યારે ગુજરાતના ભાવનગર રાજ્યના મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લેવાય છે. સરદાર પટેલની હાકલ પર સૌથી પહેલું પોતાનું રજવાડું દેશચરણોમાં સમર્પિત કરનાર કોઈ શાસક હોય તો તે મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી હતા. તેમણે કોઈ પણ શરત વિના પોતાનું વિશાળ અને સમૃદ્ધ રાજ્ય ભારત સંઘમાં વિલીન કરી દીધું હતું. તેમના આ મહાન ત્યાગે દેશના અન્ય રાજાઓ અને શાસકો સમક્ષ એક ઉત્તમ દ્રષ્ટાંત પૂરું પાડ્યું, જેના કારણે અન્ય રજવાડાંઓ પર પણ ભારતમાં જોડાવાનું માનસિક દબાણ સર્જાયું.
જૂનાગઢ, હૈદરાબાદ અને કાશ્મીર: આખરી અને સૌથી મુશ્કેલ પડકારો
બહુમતી રજવાડાંઓ ભારત સાથે જોડાઈ ગયા હોવા છતાં જૂનાગઢ, હૈદરાબાદ અને જમ્મુ-કાશ્મીર જેવા કેટલાક રાજ્યોએ ભારતમાં ભળવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. જૂનાગઢના નવાબે પાકિસ્તાન સાથે જોડાવાની જાહેરાત કરી હતી, પરંતુ સરદાર પટેલે ત્યાંની પ્રજાના જનઆક્રોશ અને લશ્કરી કાર્યવાહીના ભયથી નવાબને પાકિસ્તાન ભાગી જવા મજબૂર કર્યા અને લોકમત દ્વારા જૂનાગઢને ભારતમાં ભેળવ્યું. એવી જ રીતે, હૈદરાબાદના નિઝામે પોતાની હિંસક રઝાકારોની સેના દ્વારા ઉપદ્રવ મચાવ્યો ત્યારે સરદાર પટેલે 'ઓપરેશન પોલો' નામક સૈન્ય કાર્યવાહી કરીને હૈદરાબાદને ભારતીય સંઘનો હિસ્સો બનાવ્યું.
અખંડ ભારતના સર્જક અને 'લોખંડી પુરુષ'નું અમર પ્રદાન
સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના અથાક પ્રયાસો, દૂરંદેશી અને કડક નિર્ણયોના કારણે જ 565 જેટલાં વિખરાયેલાં રજવાડાંઓ એક તાંતણે બંધાયાં અને આજના આધુનિક અખંડ ભારતનું નિર્માણ થયું. તેમના આ અદ્વિતીય અને ભગીરથ કાર્ય માટે જ તેમને સમગ્ર દેશ 'લોખંડી પુરુષ' (Iron Man of India) તરીકે ઓળખે છે. આજે જો ભારત વિશ્વનો સૌથી મોટો અને મજબૂત લોકશાહી દેશ બનીને ઉભરી રહ્યો છે, તો તેનો પાયો સરદાર સાહેબે જ નાખ્યો હતો. તેમનું આ પ્રદાન ભારતનો ઈતિહાસ ક્યારેય ભૂલી શકશે નહીં.
