Jhansi student suicide baldness hair fall depression: ઉત્તર પ્રદેશના ઝાંસી શહેરમાંથી વિચારવા મજબૂર કરી દે એવી ઘટના સામે આવી છે, જ્યાં 18 વર્ષના એક યુવાન વિદ્યાર્થીએ આત્મહત્યા કરી લીધી છે. આ વિદ્યાર્થી પોતાના ઘરના રૂમમાં ફાંસીના ફંદા પર લટકતી હાલતમાં મળી આવ્યો હતો. વિદ્યાર્થીના આકસ્મિક મૃત્યુ બાદ તેના પરિવારજનોએ જણાવ્યું હતું કે, તે છેલ્લા ઘણા સમયથી પોતાના વાળ ખરવાની અને ટાલ પડવાની સમસ્યાથી અત્યંત ચિંતિત અને પરેશાન રહેતો હતો. પરિવારના જણાવ્યા અનુસાર મૃતક દીપુ અવારનવાર એવી વાતો કરતો હતો કે તેને પોતાનું શરીર પસંદ નથી, વાળ ખરવાને કારણે તે ખરાબ દેખાવા લાગ્યો છે અને તે આ શરીર છોડીને બીજા શરીરમાં જવા માંગે છે.
શું વાળ ખરવાની સમસ્યા ખરાબ માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને આત્મહત્યાનું કારણ બની શકે છે?
દીપુ પોતાના ટાલિયાપણાને શરીરની બહુ મોટી ખામી સમજતો હતો અને અગાઉ પણ તેણે પોતાની જાતને નુકસાન પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ આ વખતે તેણે આત્મહત્યા જેવું અંતિમ પગલું ભરી લીધું. આ ઘટનાએ સમાજ અને તબીબી જગતને એ વિચારવા પર મજબૂર કરી દીધું છે કે વાળ ખરવા જેવી સામાન્ય લાગતી સમસ્યાથી પરેશાન થઈને વ્યક્તિ કયા સંજોગોમાં જીવન ટૂંકાવી લે છે? શું આની પાછળનું મુખ્ય કારણ કથળતું માનસિક સ્વાસ્થ્ય (મેન્ટલ હેલ્થ) હોઈ શકે છે? આ ગંભીર વિષયને સમજવા માટે માનસિક રોગ નિષ્ણાતોનો અભિપ્રાય લેવામાં આવ્યો છે.
સો.મીડિયાના જમાનામાં ‘સેલ્ફ-બોડી શેમિંગ’ કેવી રીતે બને છે ડિપ્રેશનનું કારણ?
દિલ્હી AIIMSના એક્સપર્ટ જણાવે છે કે કોઈપણ વ્યક્તિ પોતાના શરીરની કોઈ ખામીને કારણે ગંભીર માનસિક તણાવમાં આવી શકે છે. ખાસ કરીને આજના સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં આ સમસ્યા ખૂબ વધી ગઈ છે, જ્યાં દરેક વ્યક્તિ સુંદર અને આકર્ષક દેખાવા માંગે છે. મનમાં સતત એવા વિચારો આવે છે કે "બીજો વ્યક્તિ આટલો સારો દેખાય છે, તો હું કેમ નહીં?" ઘણીવાર સમાજ કે મિત્રો દ્વારા શારીરિક બનાવટ પર કરવામાં આવતી ટિપ્પણીઓથી વ્યક્તિ શરમ અનુભવે છે. જ્યારે વ્યક્તિ પોતે જ પોતાના દેખાવને નફરત કરવા લાગે છે, ત્યારે તેને મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં 'ઇન્ટરનલાઇઝ્ડ' અથવા 'સેલ્ફ-બોડી શેમિંગ' કહેવામાં આવે છે.
વાળ ખરતા લોકોમાં ડિપ્રેશનનું જોખમ 34 ટકા વધુ
એક્સપર્ટના જણાવ્યા મુજબ જો કોઈ વ્યક્તિના વાળ સતત ખરી રહ્યા હોય અથવા તે ટાલિયાપણાનો શિકાર બની રહ્યો હોય તો તેના વિશે સતત વિચારવાથી તેનું માનસિક સ્વાસ્થ્ય બગડે છે અને તે ધીમે-ધીમે ડિપ્રેશનમાં સરી પડે છે. વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો પણ દર્શાવે છે કે વાળ ખરવાની સમસ્યા સામે ઝઝૂમી રહેલા લોકોમાં ડિપ્રેશન થવાનું જોખમ સામાન્ય લોકોની સરખામણીમાં 34 ટકા વધુ હોય છે. જો 20 કે 30 વર્ષની યુવાન વયે જ વાળ ખરવા લાગે તો વ્યક્તિને સમય પહેલાં વૃદ્ધ દેખાવાનો ડર સતાવવા લાગે છે, જે ભારે માનસિક દબાણ ઊભું કરે છે.
શું હોય છે ‘બોડી ડિસ્મોર્ફિક ડિસઓર્ડર’?
ઘણા કિસ્સાઓમાં એવું પણ બને છે કે વ્યક્તિના શરીરમાં કોઈ સામાન્ય ખામી હોય, છતાં તે તેના વિશે અતિશય ચિંતા કરવા લાગે છે; તબીબી ભાષામાં તેને 'બોડી ડિસ્મોર્ફિક ડિસઓર્ડર' કહેવામાં આવે છે. આ એક એવી માનસિક સ્થિતિ છે જેમાં વ્યક્તિ આખો દિવસ પોતાના શરીરના કોઈ ચોક્કસ અંગ (જેમ કે ત્વચા, નાક અથવા વાળ) ની ખામી વિશે જ વિચાર્યા કરે છે. આવો વ્યક્તિ વારંવાર અરીસામાં પોતાનો ચહેરો જુએ છે, ખરાબ ન દેખાય તે માટે જાતજાતની ક્રીમ લગાવે છે અને જો વાળ ખરતા હોય તો તે છુપાવવા માટે હંમેશા ટોપી પહેરી રાખે છે.
એકલતા અને સમયસર સારવારનો અભાવ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે
બોડી ડિસ્મોર્ફિક ડિસઓર્ડરથી પીડાતો વ્યક્તિ ધીમે-ધીમે પોતાના મિત્રો, પરિવાર અને સમાજથી અંતર બનાવી લે છે અને એકલો રહેવા લાગે છે. આ એકલતા તેની માનસિક સ્થિતિને વધુ ખરાબ કરે છે, જેના કારણે તેને પોતાનું જીવન નિરર્થક લાગવા માંડે છે. જો આ તબક્કે પરિવારજનો તેના વર્તનમાં આવેલા ફેરફારને ઓળખીને મનોચિકિત્સક પાસે સારવાર કરાવે તો તે સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થઈ શકે છે, અન્યથા કેટલાક કિસ્સાઓમાં વ્યક્તિ આત્મહત્યા જેવું આત્મઘાતી પગલું ભરી લે છે. ડૉ. જસવંતના મતે ઝાંસીના વિદ્યાર્થીની આત્મહત્યાના કિસ્સાને પણ આ જ માનસિક વિકાર સાથે જોડીને જોઈ શકાય છે, જોકે મૃત્યુનું ચોક્કસ કારણ પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટ બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.
વિશેષ અને વધારાની માહિતી
માનસિક સ્વાસ્થ્ય હેલ્પલાઇન (મદદ માટે સંપર્ક): જો તમારા પરિવારમાં કે આસપાસ કોઈ વ્યક્તિ દેખાવ, અભ્યાસ કે અન્ય કોઈ કારણસર સતત તણાવ કે ડિપ્રેશનમાં રહેતી હોય, તો ભારત સરકારની ૨૪x૭ નિઃશુલ્ક માનસિક સ્વાસ્થ્ય હેલ્પલાઇન 'ટેલી-માનસ'ના ટોલ-ફ્રી નંબર 14416 અથવા 1800-891-4416 પર સંપર્ક કરીને નિષ્ણાત કાઉન્સેલરની મદદ મેળવી શકાય છે.
બોડી ડિસ્મોર્ફિક ડિસઓર્ડરની સારવાર: BDD એ સંપૂર્ણપણે સારવાર યોગ્ય માનસિક સ્થિતિ છે. તેમાં 'કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી' (CBT) અને નિષ્ણાત મનોચિકિત્સકની સલાહ મુજબની દવાઓ દ્વારા વ્યક્તિના નકારાત્મક વિચારોની પેટર્ન બદલી શકાય છે.








