Air pollution pneumonia risk in children: સતત વધી રહેલું વાયુ પ્રદૂષણ શ્વસનતંત્ર સંબંધિત બીમારીઓનું જોખમ અનેકગણું વધારી રહ્યું છે. ખાસ કરીને ૫ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના નાના બાળકોને પ્રદૂષણ અને બદલાતી ઋતુમાં સૌથી વધુ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે, જેનું મુખ્ય કારણ તેમની નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (ઇમ્યુનિટી) છે. જો બાળકને સતત શરદી-જુકામ, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને લાંબા સમય સુધી ઉધરસ રહેતી હોય, તો તેને સામાન્ય સમજીને અવગણવાની ભૂલ ન કરશો; આ ગંભીર 'ન્યુમોનિયા'ના લક્ષણો હોઈ શકે છે. ન્યુમોનિયા અંગે લોકજાગૃતિ ફેલાવવા માટે દર વર્ષે ૧૨ નવેમ્બરના રોજ 'વિશ્વ ન્યુમોનિયા દિવસ' મનાવવામાં આવે છે, જેથી સમયસર નિદાન અને યોગ્ય સારવારથી બાળકોના જીવ બચાવી શકાય.
શું છે ન્યુમોનિયા?
નવી દિલ્હી સ્થિત બીએલકે-મેક્સ સુપર સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલના પીડિયાટ્રિક્સ ડાયરેક્ટર ડૉ. વિવેક જૈન જણાવે છે કે, ન્યુમોનિયા એ ફેફસાંમાં થતું એક ગંભીર સંક્રમણ (ઇન્ફેક્શન) છે, જે બેક્ટેરિયા, વાયરસ અથવા ફંગસના કારણે થઈ શકે છે. આ સંક્રમણમાં ફેફસાંની નાની વાયુ કોથળીઓ, જેને 'એલ્વિયોલી' કહેવામાં આવે છે, તેમાં પ્રવાહી અથવા પરુ ભરાઈ જાય છે. પરિણામે બાળકને શ્વાસ લેવામાં અત્યંત મુશ્કેલી પડે છે અને શરીરને પૂરતા પ્રમાણમાં ઓક્સિજન મળતો નથી. શરૂઆતમાં તેના લક્ષણો સામાન્ય શરદી-ઉધરસ જેવા લાગતા હોવાથી માતા-પિતા તેને ઓળખવામાં વિલંબ કરી બેસે છે.
ન્યુમોનિયાના પ્રારંભિક અને ગંભીર ચેતવણીરૂપ લક્ષણો
બાળકોમાં સતત ઉધરસ, તીવ્ર તાવ, ઝડપથી શ્વાસ ચાલવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, છાતીમાં દુખાવો, દૂધ કે ખોરાક લેવામાં ઘટાડો અને અતિશય સુસ્તી રહેવી એ ન્યુમોનિયાના મુખ્ય સંકેતો છે. નાના બાળકોમાં શ્વાસ લેતી વખતે પાંસળીઓની નીચે છાતીનો ભાગ અંદરની તરફ ખેંચાવો એ અત્યંત ગંભીર ચેતવણી છે. આ ઉપરાંત હોઠ કે જીભ ભૂરા (નીલા) પડી જવા, બાળકનું દૂધ-પાણી ન પી શકવું કે બેભાન જેવું થવું જેવી સ્થિતિમાં ઘરેલુ ઉપચાર કરવાના બદલે તુરંત નિષ્ણાત તબીબનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
પ્રદૂષિત હવા અને PM 2.5 કણો બાળકોના વિકસતા ફેફસાંને કરે છે નુકસાન
શિયાળાની ઋતુમાં વાહનોનો ધુમાડો, બાંધકામ સ્થળોની ધૂળ, ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન અને પરાળી બાળવાને કારણે હવાની ગુણવત્તા (AQI) અત્યંત ખરાબ સ્તરે પહોંચી જાય છે. હવામાં રહેલા PM 2.5 જેવા અત્યંત સૂક્ષ્મ ઝેરી કણો શ્વાસ વાટે ફેફસાંના ઊંડાણ સુધી પહોંચીને સોજો અને બળતરા પેદા કરે છે. બાળકોના ફેફસાં હજુ વિકાસના તબક્કામાં હોય છે અને તેઓ પુખ્ત વયના લોકોની સરખામણીમાં શરીરના વજનના પ્રમાણમાં વધુ ઝડપથી શ્વાસ લે છે, જેથી તેમના પર પ્રદૂષણની માઠી અસર વધુ ગંભીર થાય છે. અસ્થમા કે એલર્જી ધરાવતા બાળકોની સમસ્યા પણ બમણી થઈ જાય છે.
બાળકોને ન્યુમોનિયા અને પ્રદૂષણથી સુરક્ષિત રાખવાના અસરકારક ઉપાયો
સમયસર રસીકરણ: ન્યુમોનિયાથી બચાવવા માટે બાળકોને ન્યુમોકોકલ વેક્સિન, હિબ, ઓરીની રસી સમયસર અપાવવી અનિવાર્ય છે.
પોષણ અને સ્વચ્છતા: જન્મથી 6 મહિના સુધી બાળકને માત્ર માતાનું દૂધ આપવું, ત્યારબાદ પૌષ્ટિક આહાર આપવો અને હાથની નિયમિત સફાઈ રાખવી.
ખરાબ AQI માં સાવચેતી: જે દિવસોમાં પ્રદૂષણ વધુ હોય ત્યારે ખાસ કરીને વહેલી સવારે અને સાંજે બાળકોને ખુલ્લામાં રમવા ન મોકલવા. ઘરમાં ધૂમ્રપાન સદંતર બંધ કરવું, જરૂર જણાય તો એર પ્યુરિફાયરનો ઉપયોગ કરવો અને મોટા બાળકોને યોગ્ય ફિટિંગવાળો માસ્ક પહેરાવવો.
વિશેષ અને વધારાની માહિતી
વૈશ્વિક આંકડા અને ચિંતા: વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) અને યુનિસેફના અહેવાલો અનુસાર સમગ્ર વિશ્વમાં 5 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોના મૃત્યુ પાછળ ચેપી રોગોમાં ન્યુમોનિયા સૌથી મોટું કારણ છે. જોકે, સમયસર રસીકરણ, સ્વચ્છ હવા અને એન્ટિબાયોટિક્સની ઉપલબ્ધતા દ્વારા આ મૃત્યુદરને 80% સુધી ઘટાડી શકાય છે.
ઇન્ડોર એર પોલ્યુશનથી બચાવ: ઘરની અંદર અગરબત્તી, મચ્છર ભગાડવાની કોઈલ કે ચૂલાનો ધુમાડો પણ નાના બાળકોના ફેફસાંને નુકસાન પહોંચાડે છે, તેથી ઘરમાં પૂરતું વેન્ટિલેશન રાખવું જરૂરી છે.
