We, The People of India: ભારતના બંધારણની શરૂઆત “અમે, ભારતના લોકો” શબ્દોથી થાય છે. આ માત્ર આમુખની શરૂઆત નથી, પરંતુ સમગ્ર બંધારણની સત્તા ક્યાંથી આવે છે તેનો મૂળ વિચાર છે. જોકે, એક રસપ્રદ ઐતિહાસિક હકીકત એ છે કે જ્યારે 26 નવેમ્બર 1949ના રોજ બંધારણ અપનાવવામાં આવ્યું, ત્યારે દેશના દરેક પુખ્ત નાગરિકને મત આપવાનો અધિકાર મળ્યો નહોતો. બંધારણ સભાની રચના પણ આજની જેમ સીધી અને સર્વજન મતાધિકાર આધારિત ચૂંટણીથી થઈ નહોતી.
"અમે, ભારતના લોકો"નો અર્થ શું છે?
બંધારણના આમુખની શરૂઆત થાય છે—“અમે, ભારતના લોકો, ભારતને એક સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક, લોકશાહી પ્રજાસત્તાક બનાવવા માટે...” આ વાક્યનો મૂળ વિચાર એ છે કે દેશની બંધારણીય સત્તાનો સ્ત્રોત સરકાર નહીં, પરંતુ લોકો છે. અર્થાત્ સરકાર લોકો માટે દેશનું બંધારણ બનાવી રહી છે એવું નહીં, પરંતુ લોકો પોતે પોતાના માટે રાજ્યવ્યવસ્થાનો પાયો નક્કી કરી રહ્યા છે. આમુખમાં આગળ ન્યાય, સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુતાના મૂલ્યોની વાત આવે છે અને સમગ્ર બંધારણીય વ્યવસ્થા આ જ વિચાર પર આધારિત છે.
ત્યારે દરેક ભારતીયને મત આપવાનો અધિકાર હતો?
અહીં ભારતના બંધારણ નિર્માણનો સૌથી રસપ્રદ વિરોધાભાસ સામે આવે છે. બંધારણ સભાના સભ્યોની પસંદગી સીધી રીતે દેશની સમગ્ર વસ્તીએ કરી નહોતી. 1946ની કેબિનેટ મિશન યોજના મુજબ પ્રાંતીય વિધાનસભાઓને બંધારણ સભાના પ્રતિનિધિઓ ચૂંટવાના મંડળ તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યા હતા. કેબિનેટ મિશને પોતે પણ નોંધ્યું હતું કે પુખ્ત મતાધિકાર આધારિત સીધી ચૂંટણી વધુ વ્યાપક પ્રતિનિધિત્વ આપતી, પરંતુ તે સમયે આવી ચૂંટણી યોજવાથી બંધારણ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં મોટો વિલંબ થાત. તે સમયની મતદાન વ્યવસ્થા પણ આજની સર્વજન મતાધિકાર આધારિત વ્યવસ્થા જેવી નહોતી. 1949માં બંધારણ સભામાં જ ચર્ચા દરમિયાન નોંધાયું હતું કે તે સમયનું મતદારવર્ગ પુખ્ત વસ્તીની સરખામણીએ ઘણું નાનું હતું અને તેમાં મિલકત સહિતની લાયકાતોનો પ્રભાવ હતો.
1951-52માં બદલાઈ લોકશાહીની તસવીર
બંધારણ બનાવતી વખતે જ ભારતે સર્વજન પુખ્ત મતાધિકારનો સિદ્ધાંત સ્વીકારી લીધો હતો. બંધારણના આર્ટિકલ 326માં લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાની ચૂંટણી પુખ્ત મતાધિકારના આધારે યોજવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી. મૂળ વ્યવસ્થામાં મતદાનની ઉંમર 21 વર્ષ હતી, જેને 61મા બંધારણીય સુધારા બાદ 18 વર્ષ કરવામાં આવી. આ સિદ્ધાંતને વાસ્તવિક રાજકીય પ્રક્રિયામાં પ્રથમ વખત 1951-52ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં વિશાળ સ્તરે અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. એટલે “અમે, ભારતના લોકો”નો દાવો 1949માં બંધારણીય આદર્શ તરીકે લખાઈ ગયો હતો, જ્યારે તેની લોકશાહી વાસ્તવિકતા સર્વજન મતાધિકાર સાથે વધુ વ્યાપક બની.
આમુખમાં ચાર મુખ્ય મૂલ્યો
બંધારણનું આમુખ દેશને ચાર મૂળભૂત મૂલ્યો માટે પ્રતિબદ્ધ કરે છે—ન્યાય, સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુતા. ન્યાય સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય છે; સ્વતંત્રતામાં વિચાર, અભિવ્યક્તિ, વિશ્વાસ, શ્રદ્ધા અને ઉપાસનાનો સમાવેશ થાય છે; સમાનતા દરજ્જા અને તકની છે, જ્યારે બંધુતાનો હેતુ વ્યક્તિની ગરિમા તેમજ રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડિતતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. આ વિચારોની પૃષ્ઠભૂમિ જવાહરલાલ નેહરુના ડિસેમ્બર 1946માં રજૂ થયેલા ‘ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ’ સુધી પહોંચે છે.
42મા બંધારણીય સુધારાથી શું બદલાયું?
આજે આપણે જે સ્વરૂપમાં આમુખ વાંચીએ છીએ તે 26 નવેમ્બર 1949ના મૂળ સ્વરૂપથી થોડું અલગ છે. 1976માં 42મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા આમુખમાં “સમાજવાદી” અને “બિનસાંપ્રદાયિક” શબ્દો ઉમેરવામાં આવ્યા. સાથે જ “રાષ્ટ્રની એકતા”ને બદલે “રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડિતતા” શબ્દો કરવામાં આવ્યા. આ ફેરફારો 3 જાન્યુઆરી 1977થી અમલમાં આવ્યા. આ બંને શબ્દોને લઈને ત્યારથી જાહેર અને કાનૂની ચર્ચા થતી રહી છે. એક તરફ એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે આ શબ્દો મૂળ બંધારણીય મૂલ્યોને વધુ સ્પષ્ટ બનાવે છે, જ્યારે બીજી તરફ તેમના ઉમેરાના સમય અને રાજકીય પરિસ્થિતિને લઈને પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. જોકે, આમુખનું મૂળ માળખું—લોકો દ્વારા પોતાને બંધારણ આપવાનો વિચાર—યથાવત્ રહે છે.
1949નું વચન કે પછીની લોકશાહી વાસ્તવિકતા?
“અમે, ભારતના લોકો” 1949માં સંપૂર્ણ સામાજિક-રાજકીય વાસ્તવિકતાનું વર્ણન હતું કે એક લોકશાહી વચન? આ સવાલનો જવાબ સીધો નથી. બંધારણ સભાની રચના આજની જેમ સર્વજન મતાધિકારથી થઈ નહોતી, પરંતુ એ જ બંધારણ સભાએ એવા ભારતની બંધારણીય વ્યવસ્થા ઊભી કરી જેમાં દરેક પુખ્ત નાગરિકને મતાધિકાર આપવાનો નિર્ણય સામેલ હતો. બંધારણ સભાએ 1949માં સર્વજન પુખ્ત મતાધિકારનો સિદ્ધાંત સ્વીકાર્યો હતો. એટલે “અમે, ભારતના લોકો”ને માત્ર 1949ની પરિસ્થિતિથી નહીં, પરંતુ ત્યારબાદની સમગ્ર લોકશાહી યાત્રાથી સમજવું પડે. દરેક ચૂંટણી, દરેક મતદાર અને દરેક નાગરિકના અધિકાર સાથે આ વાક્યનો અર્થ વધુ વ્યાપક બનતો ગયો. આગામી વખતે કોર્ટરૂમ, ભાષણ કે પાઠ્યપુસ્તકમાં “અમે, ભારતના લોકો” શબ્દો સાંભળો ત્યારે એક સવાલ વિચારવા જેવો છે—શું આ વાક્ય આજે ખરેખર દરેક ભારતીયના અનુભવને પ્રતિબિંબિત કરે છે? અને જો તેમાં હજુ કોઈ અંતર હોય, તો તેને ઘટાડવાની જવાબદારી કોની છે? કદાચ આ જ પ્રશ્ન બંધારણના આ ચાર શબ્દોને માત્ર ઐતિહાસિક વાક્ય નહીં, પરંતુ સતત ચાલતી લોકશાહી પ્રક્રિયા બનાવે છે.
