SC two child norm: સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓમાં બે કરતાં વધુ બાળકો ધરાવતા ઉમેદવારોને અયોગ્ય ઠેરવતા કાયદાઓની બંધારણીય માન્યતા અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે 2003ના પોતાના ચુકાદા પર પુનઃવિચાર કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવતાં 'જાવેદ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય' કેસને મોટી બેન્ચ સમક્ષ મોકલ્યો છે. અદાલતે બદલાતી વસ્તી વિષયક સ્થિતિ અને દેશમાં પ્રજનન દરમાં થયેલા ઘટાડાને ધ્યાનમાં રાખીને આવા કાયદાઓની પ્રસ્તુતતા પર પુનઃવિચાર કરવાની જરૂરિયાત અંગે અવલોકન કર્યું હતું. જોકે, આનો અર્થ એ નથી કે 'બે બાળકોની નીતિ' તાત્કાલિક રદ થઈ ગઈ છે.
2003ના ચુકાદાની હવે ફરી થશે સમીક્ષા
વર્ષ 2003માં સુપ્રીમ કોર્ટની ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેન્ચે 'જાવેદ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય' કેસમાં હરિયાણા પંચાયતી રાજ અધિનિયમ, 1994ની સંબંધિત જોગવાઈને માન્ય રાખી હતી. આ જોગવાઈ હેઠળ બે કરતાં વધુ જીવિત બાળકો ધરાવતા કેટલાક લોકોને પંચાયતની ચૂંટણી લડવા માટે અયોગ્ય ઠેરવવામાં આવતા હતા. હવે આ ચુકાદાને મોટી બેન્ચ સમક્ષ મોકલવાના નિર્ણયથી કાયદાની બંધારણીય માન્યતા અને બદલાતી સામાજિક પરિસ્થિતિઓના સંદર્ભમાં તેની યોગ્યતા અંગે ફરી ચર્ચા થવાનો માર્ગ ખુલ્યો છે.
ઘટી રહેલો પ્રજનન દર બન્યો મહત્ત્વનો મુદ્દો
સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે ભારતમાં પ્રજનન દરમાં ઘટાડો અને વસ્તી વિષયક બદલાવને ધ્યાનમાં રાખીને આવા કાયદાઓના મૂળ તર્કની પુનઃસમીક્ષા કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. આ પ્રકારના કાયદાઓ પાછળ સામાન્ય રીતે વસ્તી નિયંત્રણ અને નાના પરિવારને પ્રોત્સાહન આપવાનો હેતુ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, સમય જતાં વસ્તી વૃદ્ધિ, પ્રજનન દર અને સામાજિક પરિસ્થિતિઓમાં ફેરફાર થતાં આ જોગવાઈઓ આજે પણ એટલી જ યોગ્ય છે કે નહીં તે પ્રશ્ન મહત્ત્વનો બન્યો છે.
મહારાષ્ટ્રના પૂર્વ સરપંચને પણ મળી રાહત
આ કેસ સાથે જોડાયેલી કાર્યવાહી દરમિયાન જસ્ટિસ પી.એસ. નરસિમ્હા અને જસ્ટિસ આલોક આરાધેની બેન્ચે મહારાષ્ટ્રના કાકોડા ગ્રામ પંચાયતના પૂર્વ સરપંચ મંગલા ભીમરાવને લગતી અયોગ્યતા પણ રદ કરી હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. ભીમરાવને ત્રીજા બાળકના જન્મ બાદ મહારાષ્ટ્ર ગ્રામ પંચાયત અધિનિયમ, 1959ની કલમ 14(1)(j-1) હેઠળ ચૂંટણી લડવા માટે અયોગ્ય ઠેરવવામાં આવ્યા હતા. આ જોગવાઈ 13 સપ્ટેમ્બર, 2000ના સુધારા દ્વારા સામેલ કરવામાં આવી હતી. તેમની બાબતમાં આપવામાં આવેલી રાહત અને 2003ના ચુકાદાને મોટી બેન્ચ સમક્ષ મોકલવાનો નિર્ણય અલગ કાનૂની મુદ્દાઓ છે. બંનેને એકસરખા સામાન્ય નિયમ તરીકે સમજવા કરતાં અદાલતના ચોક્કસ આદેશ અને તેની શરતો ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.
શું હવે બે કરતાં વધુ બાળકો ધરાવતા લોકો ચૂંટણી લડી શકશે?
હાલમાં એવો નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી કે બે બાળકોની નીતિ સંપૂર્ણપણે રદ થઈ ગઈ છે અથવા દેશભરમાં સ્થાનિક ચૂંટણી લડવા માટેના નિયમો બદલાઈ ગયા છે. સુપ્રીમ કોર્ટે જૂના ચુકાદાની પુનઃસમીક્ષા માટે કેસ મોટી બેન્ચને મોકલ્યો છે. આગળની સુનાવણીમાં કાયદાકીય જોગવાઈઓ, બંધારણીય પ્રશ્નો અને બદલાતી વસ્તી વિષયક પરિસ્થિતિઓ અંગે વિચારણા થઈ શકે છે. ઉપરાંત, સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણી માટેના નિયમો રાજ્ય પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે. તેથી ઉમેદવારી નોંધાવતાં પહેલાં સંબંધિત રાજ્યના કાયદા અને ચૂંટણી પંચની માર્ગદર્શિકા તપાસવી જરૂરી છે.
મોટી બેન્ચના નિર્ણય પર નજર
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીમાં ઉમેદવારોની લાયકાત અને બે બાળકોની નીતિ અંગેની લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી ચર્ચા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે. હવે મોટી બેન્ચ આ મુદ્દે શું નિર્ણય લે છે તેના પર નજર રહેશે. ત્યાં સુધી હાલના કાયદા અને સંબંધિત અદાલતી આદેશોને ધ્યાનમાં રાખીને જ ઉમેદવારીની લાયકાત નક્કી કરવી જોઈએ.
