Supreme Court on firecrackers: દિવાળી પહેલાં ફટાકડાના ઉપયોગને લઈને ચાલી રહેલી ચર્ચા વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ વલણ સ્પષ્ટ કર્યું છે. અદાલતે ફટાકડા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાનો ઇનકાર કરતાં કહ્યું છે કે લોકોની ધાર્મિક લાગણીઓ અને બાળકો, વૃદ્ધો તથા બીમાર લોકોના સ્વાસ્થ્ય વચ્ચે સંતુલન જાળવવું જરૂરી છે. જોકે, તેનો અર્થ એ પણ નથી કે લોકોને 24 કલાક બેરોકટોક ફટાકડા ફોડવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે. કયા પ્રકારના ફટાકડા વાપરી શકાય અને કયા સમયગાળા દરમિયાન તેનો ઉપયોગ થઈ શકે તે અંગે નિયમો નક્કી કરવાની દિશામાં સુપ્રીમ કોર્ટ આગળ વધી રહી છે.
‘ન સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ, ન 24 કલાકની છૂટ’
જસ્ટિસ એમ.એમ. સુંદરેશ અને જસ્ટિસ ઓગસ્ટિન જ્યોર્જ મસીહની ખંડપીઠ સમક્ષ બુધવારે ફટાકડા પર પ્રતિબંધ અને તેના નિયમન સંબંધિત અરજીઓ પર સુનાવણી થઈ હતી. સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ સુંદરેશે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે અદાલત ન તો સંપૂર્ણ પ્રતિબંધની માંગ સ્વીકારશે અને ન તો લોકોને આખો દિવસ ફટાકડા ફોડવાની છૂટ આપશે. અદાલતે જણાવ્યું કે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધથી લોકોની ધાર્મિક લાગણીઓ પ્રભાવિત થઈ શકે છે, જ્યારે ફટાકડાના બેરોકટોક ઉપયોગથી વૃદ્ધો, દર્દીઓ, બાળકો અને અન્ય જીવસૃષ્ટિના સ્વાસ્થ્ય પર પ્રતિકૂળ અસર થઈ શકે છે. તેથી ફટાકડાના ઉપયોગ માટે ચોક્કસ સમય અને મંજૂર પ્રકાર નક્કી કરીને બંને પાસાં વચ્ચે સંતુલન સાધવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
ત્રણ સગીર બાળકોની અરજીથી શરૂ થયો કેસ
સુપ્રીમ કોર્ટમાં ‘અર્જુન ગોપાલ વિરુદ્ધ ભારત સરકાર’ કેસની સુનાવણી ચાલી રહી છે. આ અરજી ત્રણ સગીર બાળકો દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી. અરજીમાં ફટાકડાના કારણે વાયુ પ્રદૂષણ અને સ્વાસ્થ્ય પર ઊભા થતા જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને કડક નિયંત્રણોની માંગ કરવામાં આવી હતી. કેસની સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે ફટાકડાથી થતા વાયુ અને ધ્વનિ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે કયા પ્રકારના નિયમો અસરકારક બની શકે તે અંગે વિવિધ પક્ષોની દલીલો અને સરકારી પ્રસ્તાવો પર વિચાર કર્યો હતો.
લૂમવાળા ફટાકડાને શરતો સાથે મંજૂરીનો પ્રસ્તાવ
સુનાવણી દરમિયાન કેન્દ્ર સરકારે નવી પેઢીના લૂમવાળા ફટાકડા એટલે કે સીરીઝ ક્રેકર્સ અંગે પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો. તેમાં નિર્ધારિત શરતો સાથે આવા ફટાકડાના ઉત્પાદન અને પર્યાવરણીય ચકાસણી બાદ ઉપયોગને મંજૂરી આપવાની વાત કરવામાં આવી હતી. અદાલતે કેન્દ્રના આ પ્રસ્તાવને સૈદ્ધાંતિક રીતે સ્વીકાર્ય માન્યો છે. જોકે, તેના ઉપયોગ માટે કેટલીક શરતો નક્કી કરવામાં આવશે. તેમાં ફટાકડાની સંખ્યા, શેલનું કદ અને સતત ફૂટતા ફટાકડાઓ વચ્ચેનો સમયગાળો નક્કી કરવાનો સમાવેશ થાય છે. આ ભલામણો પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલયે ટેકનિકલ નિષ્ણાતો અને સંબંધિત હિતધારકો સાથે ચર્ચા કર્યા બાદ રજૂ કરી છે. નોંધનીય છે કે અવાજ, વાયુ પ્રદૂષણ અને ઘન કચરાની સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે 2018માં લૂમવાળા ફટાકડા અંગે પ્રતિબંધાત્મક નિર્દેશો આપ્યા હતા.
ગ્રીન ફટાકડામાં બેરિયમ અંગે અંતિમ નિર્ણય બાકી
ગ્રીન ફટાકડામાં બેરિયમના ઉપયોગ અંગેનો મુદ્દો હજુ અંતિમ તબક્કે પહોંચ્યો નથી. કેન્દ્ર સરકારે ‘જનરેશન-2 ગ્રીન ક્રેકર્સ’માં બેરિયમની માત્રા અને તેના ઉત્સર્જનની ચકાસણી માટે દિલ્હી, ભોપાલ, કોલકાતા અને ચેન્નાઈ સહિત ચાર શહેરોમાં આઉટડોર ટેસ્ટિંગ હાથ ધર્યું છે. કેન્દ્ર તરફથી ASG ઐશ્વર્યા ભાટીએ આ ટેસ્ટિંગના પરિણામો રજૂ કરવા માટે વધુ સમયની માંગ કરી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે આ વિનંતી સ્વીકારીને આગામી સુનાવણી માટે 15 ઓક્ટોબરની તારીખ નક્કી કરી છે. બેરિયમના ઉપયોગ અંગે આગળનો નિર્ણય ટેસ્ટિંગના પરિણામો અને અદાલત સમક્ષ રજૂ થનારા અહેવાલોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવશે.
અરજદારોનો સમયમર્યાદાના પાલન સામે વાંધો
સુનાવણી દરમિયાન અરજદારો તરફથી એડવોકેટ પૂજા ધરેએ કેન્દ્રના પ્રસ્તાવ સામે વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમણે દલીલ કરી હતી કે દિવાળીના સમયગાળા દરમિયાન પરાળી સળગાવવાની ઘટનાઓ પણ જોવા મળે છે, જેના કારણે પ્રદૂષણનું સ્તર વધુ વધી શકે છે. તેમણે અગાઉ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા ફટાકડાના ઉપયોગ માટે નક્કી કરવામાં આવેલા સમયના નિયમોનું જમીન પર યોગ્ય રીતે પાલન થતું ન હોવાનો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો હતો. બીજી તરફ, ASG ઐશ્વર્યા ભાટીએ CSIR-NEERIના સૂચનોનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું હતું કે નિર્ધારિત શરતોના પાલનથી પાર્ટિક્યુલેટ મેટરનું ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં મદદ મળશે અને ફટાકડાના અવાજને 125 ડેસિબલની મર્યાદાથી ઉપર જવા દેવામાં આવશે નહીં.
દિલ્હી-NCR માટે અલગ પ્રક્રિયા યથાવત
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે દિલ્હી-NCRમાં ફટાકડાના ઉપયોગ અને નિયમન અંગેનો મુદ્દો અલગ પ્રક્રિયા હેઠળ વિચારવામાં આવશે. ‘એમ.સી. મહેતા વિરુદ્ધ ભારત સરકાર’ કેસમાં દિલ્હી-NCR માટે પહેલેથી જ કાર્યવાહી પેન્ડિંગ હોવાથી હાલની સુનાવણીમાં તેના પર અલગથી અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નથી.
15 ઓક્ટોબરે ફરી સુનાવણી
હાલના તબક્કે સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ અને સંપૂર્ણ છૂટ, બંને વચ્ચે સંતુલિત નિયમન તરફ હોવાનું સ્પષ્ટ થયું છે. નવી પેઢીના લૂમવાળા ફટાકડાના ઉપયોગ અંગે શરતો નક્કી કરવાની દિશામાં ચર્ચા આગળ વધી રહી છે, જ્યારે ગ્રીન ફટાકડામાં બેરિયમના ઉપયોગ અંગે ટેસ્ટિંગના પરિણામોની રાહ જોવાઈ રહી છે. હવે 15 ઓક્ટોબરની સુનાવણી મહત્વપૂર્ણ રહેશે, કારણ કે તે દરમિયાન કેન્દ્ર સરકાર આઉટડોર ટેસ્ટિંગના રિપોર્ટ રજૂ કરશે અને તેના આધારે બેરિયમના ઉપયોગ સહિતના મુદ્દાઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટ આગળના નિર્દેશો આપી શકે છે.
