Supreme Court Divorce Verdict: ભારતમાં થયેલા લગ્ન બાદ વિદેશી અદાલતમાંથી છૂટાછેડા મેળવીને બીજા લગ્ન કરનાર વ્યક્તિ માટે સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારતીય કાયદા હેઠળ માન્ય ન હોય તેવા આધારે વિદેશમાં મેળવેલા છૂટાછેડા ભારતમાં આપમેળે માન્ય બની જતા નથી. જો પ્રથમ લગ્ન કાયદેસર રીતે યથાવત્ હોય અને વ્યક્તિ બીજા લગ્ન કરે, તો તેની સામે દ્વિ-વિવાહના ગુનાની કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
વિદેશી છૂટાછેડાના આધારે બીજા લગ્ન કરનાર સામે કાર્યવાહી માન્ય
ઘણા કિસ્સાઓમાં પતિ કે પત્ની લગ્નજીવન સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયું હોવાના આધારે વિદેશી અદાલતમાંથી છૂટાછેડા મેળવી લે છે. જોકે, ભારતીય કાયદા હેઠળ આવા આધારને દરેક કિસ્સામાં છૂટાછેડા માટે માન્ય ગણવામાં આવતો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે વિદેશી અદાલતનો હુકમ ભારતીય કાયદાની શરતો પૂર્ણ કરતો ન હોય તો તેના આધારે પ્રથમ લગ્નનો અંત આવ્યો હોવાનું માની શકાય નહીં. અદાલતે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે વિદેશી નાગરિકતા મેળવી લેવાથી અગાઉના લગ્ન સાથે જોડાયેલી કાનૂની જવાબદારીઓ સમાપ્ત થતી નથી. પ્રથમ લગ્ન કાયદેસર રીતે યથાવત્ હોય ત્યારે બીજા લગ્ન કરનાર વ્યક્તિએ કાનૂની કાર્યવાહીનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
શું છે સમગ્ર મામલો?
જસ્ટિસ પ્રશાંત કુમાર મિશ્રા અને જસ્ટિસ શ્રી ચંદ્રશેખરની બેન્ચે એક વ્યક્તિ સામે બીજા લગ્ન કરવા બદલ ચાલી રહેલી ફોજદારી કાર્યવાહીને મંજૂરી આપી છે. સંબંધિત વ્યક્તિએ પોતાની પત્નીના વિરોધ છતાં વિદેશી અદાલતમાંથી 'લગ્ન સંબંધ કાયમ માટે તૂટી ગયો છે' એવા આધારે છૂટાછેડાનો હુકમ મેળવ્યો હતો. ત્યારબાદ તેણે બીજા લગ્ન કર્યા હતા. સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે ભારતીય કાયદા હેઠળ માત્ર લગ્નજીવન સંપૂર્ણપણે તૂટી જવું એ છૂટાછેડા મેળવવા માટેનો માન્ય આધાર નથી. તેથી આવા આધારે વિદેશી અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલા છૂટાછેડાના હુકમને ભારતમાં કાયદેસર માન્યતા મળી શકે નહીં.
CPCની કલમ 13ની શરતોનું પાલન જરૂરી
સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે જણાવ્યું કે વિદેશી અદાલતનો નિર્ણય ભારતીય કાયદા અને ન્યાયપ્રણાલીની આવશ્યક શરતોને અનુરૂપ હોવો જોઈએ. સિવિલ પ્રોસિજર કોડ (CPC)ની કલમ 13 હેઠળ વિદેશી ચુકાદાની માન્યતા માટે કેટલીક કાનૂની શરતો નક્કી કરવામાં આવી છે. જો વિદેશી અદાલતનો નિર્ણય આ શરતો પૂર્ણ કરતો ન હોય, તો તેના આધારે ભારતમાં પ્રથમ લગ્નનો અંત આવ્યો હોવાનો દાવો કરી શકાય નહીં. આવી સ્થિતિમાં વ્યક્તિ સામે ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC)ની કલમ 494 હેઠળ દ્વિ-વિવાહના ગુનાની કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
બ્રિટિશ નાગરિકતાની દલીલ પણ ફગાવાઈ
સંબંધિત પતિએ અદાલતમાં દલીલ કરી હતી કે બીજા લગ્ન કરતી વખતે તે બ્રિટિશ નાગરિક બની ગયો હતો અને બીજા લગ્ન પણ ભારતની બહાર વિદેશમાં કર્યા હતા. તેથી IPCની કલમ 4ની જોગવાઈઓ હેઠળ તેને જવાબદાર ઠેરવી શકાય નહીં. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે આ દલીલ સ્વીકારી નહોતી. અદાલતે નોંધ્યું કે વ્યક્તિએ પ્રથમ લગ્ન ભારતમાં હિન્દુ રીતિ-રિવાજો અને પરંપરાગત વિધિ અનુસાર કર્યા હતા. તેથી વિદેશી નાગરિકતા મેળવવી કે બીજા લગ્ન વિદેશમાં કરવા માત્રથી પ્રથમ લગ્ન સાથે જોડાયેલી કાનૂની જવાબદારીઓ સમાપ્ત થઈ જતી નથી.
દ્વિ-વિવાહના કેસમાં પ્રથમ લગ્નની સ્થિતિ પણ મહત્ત્વપૂર્ણ
અદાલતના અવલોકન મુજબ, દ્વિ-વિવાહના ગુનાની તપાસ માત્ર બીજા લગ્ન ક્યાં કરવામાં આવ્યા તે બાબત પૂરતી મર્યાદિત નથી. તેમાં પ્રથમ લગ્ન કાયદેસર રીતે યથાવત્ છે કે નહીં તે બાબત પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. જો ભારતીય કાયદા મુજબ પ્રથમ લગ્નનો અંત આવ્યો ન હોય, તો બીજા લગ્ન કરનાર વ્યક્તિ સામે કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકે છે. આ ચુકાદાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારતમાં થયેલા લગ્નના કિસ્સામાં વિદેશી અદાલતમાંથી છૂટાછેડા મેળવતી વખતે ભારતીય કાયદાની જોગવાઈઓ અને CPCની કલમ 13 હેઠળની શરતોનું પાલન જરૂરી છે.
