Supreme Court Digital Fraud News: દેશમાં ડિજિટલ છેતરપિંડી અને ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ના કિસ્સાઓમાં વધારો થઈ રહ્યો છે ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે બેન્કોની જવાબદારી નક્કી કરવા અને સાયબર ફ્રોડના પીડિતોને વળતર આપવાના મુદ્દે મહત્ત્વપૂર્ણ ટકોર કરી છે. ગુરુવારે મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે તપાસમાં બેન્કની બેદરકારી સાબિત થાય તો તેણે પીડિતને થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ કરવી જોઈએ. કોર્ટે શંકાસ્પદ નાણાકીય વ્યવહારોને સમયસર રોકવા, જાગૃતિ અભિયાન વધુ અસરકારક બનાવવા અને સાયબર ગુનેગારો સામે કડક કાર્યવાહી કરવા માટે પણ સૂચનો આપ્યાં હતાં.
બેન્કોની બેદરકારી હોય તો વળતર ચૂકવવાની જવાબદારી
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે ડિજિટલ ફ્રોડના કેસોમાં માત્ર ગુનો નોંધવો અને તપાસ કરવી પૂરતું નથી. બેન્કોની કામગીરીમાં બેદરકારી જણાય તો તેમની જવાબદારી પણ નક્કી થવી જોઈએ. તપાસમાં બેન્કની ભૂલ સાબિત થાય તો પીડિતોને વળતર ચૂકવવાની વ્યવસ્થા હોવી જરૂરી છે. કોર્ટે ભારતીય રિઝર્વ બેન્ક (RBI)ને બેન્કોના નિયમનકારી માળખામાં વળતર, આગોતરાં સુરક્ષા પગલાં અને જવાબદારી નક્કી કરતી જોગવાઈઓ અંગે વિચારવા જણાવ્યું હતું. બેન્કો શંકાસ્પદ વ્યવહારો ઓળખી શકે અને સમયસર કાર્યવાહી કરી શકે તેવી વ્યવસ્થા વિકસાવવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો.
શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન રોકવા માટે વ્યવસ્થા બનાવવાની સલાહ
સુપ્રીમ કોર્ટે સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે કોઈ ખાતામાં અસામાન્ય લેવડદેવડ થાય તો બેન્ક તેને ચકાસણી પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી અસ્થાયી રીતે રોકી કેમ ન શકે? બેન્ચે શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શનની તપાસ કરવાની અને જરૂર જણાય તો તેની જાણ સ્થાનિક પોલીસને કરવાની વ્યવસ્થા વિકસાવવા સૂચવ્યું હતું. આ પગલાંથી છેતરપિંડીની રકમ અન્ય ખાતામાં ટ્રાન્સફર થાય તે પહેલાં રોકવામાં મદદ મળી શકે છે. કોર્ટે RBIને સૂચિત KYC Amendment Directions, 2026ની સમીક્ષા કરવા અને નાણાકીય સંસ્થાઓની યાદી રજૂ કરવા પણ જણાવ્યું હતું. આ નિયમો અંગે અંતિમ નિર્ણય અને અમલીકરણની તારીખો સત્તાવાર નોટિફિકેશનથી જ સ્પષ્ટ થશે.
ડિજિટલ ફ્રોડને અલગ ગુનો બનાવવા વિચારણા
સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને ડિજિટલ ફ્રોડને સામાન્ય છેતરપિંડીથી અલગ અને ગંભીર ગુના તરીકે ગણવા માટે વિશેષ કાયદાકીય જોગવાઈઓ કરવાની શક્યતા તપાસવા ભલામણ કરી હતી. બેન્ચના મતે, સાયબર છેતરપિંડીના કિસ્સાઓમાં ગુનેગારો લોકોને માનસિક દબાણમાં મૂકી તેમની પાસેથી મોટી રકમ પડાવે છે. ખાસ કરીને વૃદ્ધો અને અન્ય નબળા વર્ગના લોકોને વીડિયો કોલ દ્વારા ડરાવીને નિશાન બનાવવામાં આવે છે. આવા ગુનાઓની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને ગુનેગારોને આકરી સજા થાય તેવી વ્યવસ્થા અંગે વિચારવાની જરૂર છે.
2026માં પણ કરોડો રૂપિયાની છેતરપિંડી
કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવેલી વિગતો મુજબ, 2026 દરમિયાન ડિજિટલ અરેસ્ટ અને સાયબર છેતરપિંડીના હજારો કેસ નોંધાયા છે. આ વર્ષે અત્યાર સુધીમાં 22 હજારથી વધુ ડિજિટલ અરેસ્ટ સંબંધિત કેસ અને રૂ. 800 કરોડથી વધુની છેતરપિંડીનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. 2025માં ડિજિટલ અરેસ્ટના 58,239 કેસ નોંધાયા હતા અને અંદાજે રૂ. 1,211 કરોડની છેતરપિંડી થઈ હોવાનું જણાવાયું હતું. જોકે, આ આંકડા કયા સમયગાળા અને કઈ સત્તાવાર શ્રેણી હેઠળના છે તેની સ્પષ્ટતા સંબંધિત સરકારી આંકડાઓ સાથે ચકાસવી જરૂરી છે.
‘ડિજિટલ અરેસ્ટ જેવું કંઈ હોતું નથી’
સુપ્રીમ કોર્ટે ડિજિટલ અરેસ્ટના નામે લોકોને ડરાવીને પૈસા પડાવવાની ઘટનાઓ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે મૌખિક ટકોર કરતાં કહ્યું હતું કે ભણેલા-ગણેલા લોકો પણ આવી છેતરપિંડીમાં ફસાઈ જાય છે તે આશ્ચર્યજનક છે. કોર્ટે લોકોને સમજવાની સલાહ આપી હતી કે મોબાઇલ ફોન કે વીડિયો કોલ દ્વારા કોઈની ધરપકડ થઈ શકતી નથી. જો કોઈ વ્યક્તિ પોલીસ, CBI, ED અથવા અન્ય સરકારી એજન્સીના અધિકારી હોવાનો દાવો કરીને વીડિયો કોલ પર ધરપકડની ધમકી આપે અને પૈસા ટ્રાન્સફર કરવાનું કહે તો તે છેતરપિંડી હોઈ શકે છે. એમિકસ ક્યુરી અને વરિષ્ઠ વકીલ એન.એસ. નપ્પિનઈએ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે ધરપકડના ડરથી લોકો ગભરાઈ જાય છે અને સાયબર ગુનેગારોની સૂચનાઓનું પાલન કરવા લાગે છે. તેમણે તાજેતરમાં એક મહિલાએ ડિજિટલ અરેસ્ટના નામે રૂ. 2.5 કરોડ ગુમાવ્યાનો કિસ્સો પણ રજૂ કર્યો હતો.
જાગૃતિ અભિયાન વધુ અસરકારક બનાવવાની જરૂર
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે સરકાર અને RBI દ્વારા સાયબર છેતરપિંડી સામે જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવામાં આવે છે, અખબારોમાં અહેવાલો પ્રકાશિત થાય છે અને કોર્ટ દ્વારા પણ આ મુદ્દે આદેશો આપવામાં આવે છે. તેમ છતાં લોકો ડિજિટલ અરેસ્ટના નામે છેતરાઈ રહ્યા છે. કોર્ટે જાગૃતિ અભિયાનને વધુ અસરકારક બનાવવા અને લોકોને આવી છેતરપિંડીથી બચવા માટે જરૂરી માહિતી પહોંચાડવા પર ભાર મૂક્યો હતો. ખાસ કરીને લોકોને સમજાવવું જરૂરી છે કે કોઈ પણ કાયદાકીય એજન્સી વીડિયો કોલ દ્વારા ધરપકડ કરીને પૈસા ટ્રાન્સફર કરવાનો આદેશ આપતી નથી.
ડિજિટલ અરેસ્ટ થાય તો શું કરવું?
વીડિયો કોલ પર ધરપકડની ધમકી મળે તો ગભરાશો નહીં.
અજાણ્યા વ્યક્તિને OTP, બેન્ક વિગતો કે પાસવર્ડ આપશો નહીં.
કોઈના કહેવાથી પૈસા ટ્રાન્સફર કરશો નહીં.
શંકાસ્પદ કોલ અથવા મેસેજનો રેકોર્ડ સાચવો અને બેન્કને જાણ કરો.
સાયબર ફ્રોડ થાય તો તાત્કાલિક 1930 હેલ્પલાઇન અથવા cybercrime.gov.in પર ફરિયાદ નોંધાવો.
સુપ્રીમ કોર્ટની ટકોરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ડિજિટલ છેતરપિંડી રોકવા માટે માત્ર લોકોને જાગૃત કરવાથી કામ નહીં ચાલે. બેન્કોની જવાબદારી, ઝડપી ટ્રાન્ઝેક્શન મોનિટરિંગ, પોલીસની કાર્યવાહી અને અસરકારક કાયદાકીય વ્યવસ્થા પણ એટલી જ જરૂરી છે
