SIR Citizenship Row: સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સુધાંશુ ધુલિયાએ બિહારની મતદાર યાદીના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) દરમિયાન નાગરિકતા ચકાસણીના મુદ્દે કરેલી પોતાની ટિપ્પણી અંગે વાત કરી છે. જુલાઈ 2025માં SIRની સુનાવણી દરમિયાન તેમની અને જસ્ટિસ જોયમાલ્ય બાગચીની બેન્ચે ચૂંટણી પંચની નાગરિકતા ચકાસણીની ભૂમિકા અંગે સવાલ ઉઠાવ્યો હતો. તે સમયે બેન્ચે કહ્યું હતું કે નાગરિકતા નક્કી કરવાનો મુદ્દો કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયના ક્ષેત્રમાં આવે છે.
નાગરિકતા નક્કી કરવાની સત્તા અંગે શું કહ્યું હતું?
જુલાઈ 2025ની સુનાવણી દરમિયાન ચૂંટણી પંચ તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે મતદાર બનવા માટે ભારતીય નાગરિક હોવું બંધારણીય રીતે જરૂરી છે અને તેથી SIR દરમિયાન નાગરિકતાની ચકાસણી જરૂરી છે. તેના જવાબમાં બેન્ચે સવાલ કર્યો હતો કે ચૂંટણી પંચ નાગરિકતાના મુદ્દામાં શા માટે પ્રવેશી રહ્યું છે, કારણ કે આ બાબત ગૃહ મંત્રાલયના ક્ષેત્રમાં આવે છે. જોકે, આ સાથે ચૂંટણી પંચની મતદાર યાદી સુધારવાની બંધારણીય ભૂમિકા અંગે પણ સુનાવણીમાં ચર્ચા થઈ હતી. એટલે નાગરિકતા અને મતદાર યાદીમાં મતદારની પાત્રતા—બંને મુદ્દાને એક જ બાબત માનવાને બદલે તેમના અલગ કાનૂની સંદર્ભને સમજવો જરૂરી છે.
આધાર અને વોટર આઈડી અંગે પણ ચર્ચા
SIR દરમિયાન ચૂંટણી પંચે નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે રજૂ કરાયેલા દસ્તાવેજોમાં આધાર કાર્ડ અને કેટલાક અન્ય દસ્તાવેજોને લઈને સવાલો ઊભા કર્યા હતા. સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે ચૂંટણી પંચને આધાર કાર્ડ, વોટર આઈડી અને રેશન કાર્ડ જેવા દસ્તાવેજોને પણ ધ્યાનમાં લેવા કહ્યું હતું. કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જો કોઈ દસ્તાવેજને નકારવા માટે યોગ્ય કારણ હોય તો તે કારણ સંબંધિત વ્યક્તિને જણાવવું જોઈએ. જસ્ટિસ ધુલિયાએ પોતાના અગાઉના સંદર્ભ અંગે જણાવ્યું કે તેમની સમક્ષ SIR પર રોક લગાવવાની સીધી માગ ન હતી. તેથી તેમણે SIR પર રોક લગાવવાનો આદેશ આપ્યો નહોતો, પરંતુ દસ્તાવેજોને લઈને વચગાળાની દિશા અંગે ચર્ચા થઈ હતી.
ચૂંટણી પંચના બે કમિશનરોની 14 વાંધાઓનો મુદ્દો
જસ્ટિસ ધુલિયાને ચૂંટણી પંચના કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ છેલ્લા 10 મહિનામાં ઓછામાં ઓછા 14 વખત વિવિધ નિર્ણયો સામે વાંધો નોંધાવ્યો હોવાના અહેવાલો અંગે પણ સવાલ કરવામાં આવ્યો હતો. ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસની તપાસ મુજબ આ વાંધાઓ મતદાર નોંધણી, નામ ઉમેરવા-કાઢવા, SIR, Form-6માં ફેરફાર અને મતદાર ડેટાબેઝની ઍક્સેસ જેવા મુદ્દાઓ સાથે જોડાયેલા હતા. આ મુદ્દે જસ્ટિસ ધુલિયાએ કહ્યું કે જો ચૂંટણી પંચના નિર્ણયો માત્ર મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના સ્તરે જ લેવાતા હોય તો તે ગંભીર બાબત બની શકે છે. જોકે, તેમણે સંપૂર્ણ સ્થિતિ સ્પષ્ટ થયા પહેલાં કોઈ નિષ્કર્ષ પર પહોંચવું યોગ્ય નહીં હોવાનું પણ જણાવ્યું હતું. બીજી તરફ ચૂંટણી પંચે આ અહેવાલો બાદ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે SIR સહિતના તેના નિર્ણયો ત્રણેય ચૂંટણી કમિશનરોની મંજૂરી અને સહમતિથી લેવાયા હતા. પંચે આંતરિક વાંધાઓને નિર્ણય પ્રક્રિયાનો એક ભાગ ગણાવ્યો હતો.
ગોવાના 97 મતદારોનો મામલો
ગોવામાં 97 મતદારોના નામ મતદાર યાદીમાં સામેલ ન થવાના મામલે પણ સવાલો ઉઠ્યા હતા. અહેવાલો મુજબ આ મામલામાં સોફ્ટવેર સંબંધિત સમસ્યાને કારણે યોગ્ય ઠરેલા મતદારોના નામ પુનઃસ્થાપિત કરવાની પ્રક્રિયામાં મુશ્કેલી ઊભી થઈ હતી. આવા મામલામાં અદાલતના આદેશનો જાણીજોઈને ભંગ થયો છે એવું સાબિત થાય ત્યારે જ અવમાનનાની કાર્યવાહીનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. માત્ર પ્રક્રિયાત્મક ભૂલ કે નીચલા સ્તરના અધિકારી દ્વારા નિર્દેશનું પાલન ન થવાથી આપમેળે કન્ટેમ્પ્ટનો કેસ બને એવું જરૂરી નથી.
SIRની સુનાવણી દરમિયાન શું થયું હતું?
જુલાઈ 2025માં જસ્ટિસ સુધાંશુ ધુલિયા અને જસ્ટિસ જોયમાલ્ય બાગચીની બેન્ચે બિહારની મતદાર યાદીના SIR પર તાત્કાલિક રોક લગાવવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. જોકે, ચૂંટણી પંચને આધાર, વોટર આઈડી અને રેશન કાર્ડ જેવા દસ્તાવેજો પણ ધ્યાનમાં લેવા અંગે સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું. પછીથી પોતાના તે સમયના અભિગમ અંગે જસ્ટિસ ધુલિયાએ જણાવ્યું કે તેઓ ત્યારે માત્ર થોડા સમય માટે વેકેશન બેન્ચમાં હતા અને તેમની સમક્ષ સમગ્ર SIR અંગેની અંતિમ દલીલો થઈ નહોતી. તેથી SIRના અંતિમ નિર્ણય અંગેના પ્રશ્નો તે બેન્ચ સમક્ષ મૂકવા જોઈએ જેણે સમગ્ર મામલાની વિગતવાર સુનાવણી કરી હતી. આ સમગ્ર મામલામાં એક તરફ ચૂંટણી પંચ મતદાર યાદીને સુધારવા અને અયોગ્ય નામો દૂર કરવાની પોતાની સત્તાનો ઉલ્લેખ કરે છે, જ્યારે બીજી તરફ નાગરિકતા નક્કી કરવાની કાનૂની સત્તા અને મતદારની પાત્રતા વચ્ચેના તફાવતને લઈને અદાલતી ચર્ચા થઈ છે. તેથી SIRની પ્રક્રિયા અને નાગરિકતા નક્કી કરવાની સત્તા—બંને મુદ્દાઓને અલગ કાનૂની સંદર્ભમાં જોવામાં આવી રહ્યા છે.
