India Rejects UNSC Permanent Membership: સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC)માં સુધારા અને તેના વિસ્તારને લઈને ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર પોતાનું વલણ વધુ એક વખત મજબૂતાઈથી રજૂ કર્યું છે. ભારતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે વીટો પાવર વગર કાયમી સભ્યપદ આપવું એ એક રીતે 'બીજા દરજ્જા' (સેકન્ડ ક્લાસ)ના સભ્ય બનાવવા સમાન છે. ભારત આવી કોઈ પણ અસમાન વ્યવસ્થાનો ભાગ બનશે નહીં. સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ભારતના કાયમી પ્રતિનિધિ રાજદૂત હરીશ પર્વથનેનીએ મહાસભાની વાટાઘાટો દરમિયાન ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે, જો સુરક્ષા પરિષદનું વિસ્તરણ કરવામાં આવે તો નવા અને જૂના તમામ કાયમી સભ્યો પાસે એકસરખા અધિકારો અને જવાબદારીઓ હોવી અનિવાર્ય છે.
સમાનતા અને ન્યાય વગર સુધારા અધૂરા
ભારતે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે વીટો પાવર વિના માત્ર નામ પૂરતું કાયમી સભ્યપદ આપવાથી પરિષદમાં હાલમાં રહેલી અસમાનતા દૂર થવાને બદલે વધુ ઊંડી બનશે. વર્તમાન સમયમાં પંચાત (P-5) એટલે કે અમેરિકા, રશિયા, ચીન, બ્રિટન અને ફ્રાન્સ પાસે નિર્ણય લેવાની આખરી સત્તા છે. જો નવા સભ્યોને વીટોનો અધિકાર આપવામાં ન આવે, તો આ પાંચ દેશોનું વર્ચસ્વ પહેલાં જેવું જ રહેશે. હરીશ પર્વથનેનીના જણાવ્યા અનુસાર, સુરક્ષા પરિષદમાં ન્યાય અને સમાનતા લાવવા માટે તમામ કાયમી સભ્યોને એકસમાન ભૌગોલિક અને રાજકીય અધિકારો મળવા જોઈએ.
1965ના વિસ્તરણમાંથી બોધપાઠ લેવો જરૂરી
સુરક્ષા પરિષદના ઈતિહાસનો ઉલ્લેખ કરતા ભારતે 1965માં થયેલા સુધારાનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું. તે સમયે અસ્થાયી સભ્યોની સંખ્યા 6થી વધારીને 10 કરવામાં આવી હતી, પરંતુ કાયમી સભ્યોની સંખ્યામાં કોઈ ફેરફાર કરાયો નહોતો. આ નિર્ણયથી કાયમી સભ્યોની સત્તા વધુ મજબૂત બની ગઈ હતી અને ચૂંટાયેલા સભ્યોનો પ્રભાવ ઘટી ગયો હતો. ભારતે ચેતવણી આપી છે કે ભૂતકાળની આ ભૂલમાંથી શીખીને વીટો પાવર, પ્રાદેશિક પ્રતિનિધિત્વ અને નિર્ણય લેવાની પદ્ધતિ જેવા તમામ મહત્વના પાસાઓ પર એકસાથે અને પારદર્શી રીતે વિચારણા થવી જોઈએ.
21મી સદીની ભૌગોલિક વાસ્તવિકતાઓનું પ્રતિનિધિત્વ જરૂરી
1945માં સ્થપાયેલી સુરક્ષા પરિષદ આજના સમયની વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓને યોગ્ય રીતે પ્રતિબિંબિત કરતી નથી. ભારત લાંબા સમયથી દાવો કરી રહ્યું છે કે તે વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહી અને ઉભરતી આર્થિક મહાસત્તા હોવાના નાતે UNSCમાં કાયમી સ્થાન મેળવવા માટે સંપૂર્ણ યોગ્ય છે. ભારત પરિષદના કાયમી અને અસ્થાયી બંને પ્રકારના સભ્યોના વિસ્તાર માટે સતત અવાજ ઉઠાવી રહ્યું છે. આ ઉપરાંત, ભારતે 2028-29ના કાર્યકાળ માટે અસ્થાયી બેઠક મેળવવા માટે પણ દાવો નોંધાવ્યો છે, જેની ચૂંટણી જૂન 2027માં યોજાશે.
શું છે વીટો પાવર અને શા માટે તે આટલો મહત્વનો છે?
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં 'વીટો પાવર' એ એક વિશેષ અને શક્તિશાળી અધિકાર છે. આ અધિકાર દ્વારા કોઈ પણ એક કાયમી સભ્ય દેશ વૈશ્વિક શાંતિ, સુરક્ષા, સૈન્ય કાર્યવાહી કે નવા સભ્યોના પ્રવેશ જેવા મહત્વપૂર્ણ પ્રસ્તાવોને એકતરફી રીતે અટકાવી કે રદ કરી શકે છે, ભલે બાકીના તમામ દેશો તેની તરફેણમાં હોય. તેથી જ ભારતનું માનવું છે કે વીટો પાવર વગરનું કાયમી સભ્યપદ અર્થહીન છે અને સુરક્ષા પરિષદમાં વાસ્તવિક સુધારા ત્યારે જ શક્ય બનશે જ્યારે તમામ કાયમી દેશોને સમાન અધિકાર આપવામાં આવે.
