ભારત કરતાં ચીન કેમ આગળ નીકળી ગયું? વિદેશ મંત્રી જયશંકરે રાજીવ ગાંધીને ગણાવ્યા જવાબદાર

S Jaishankar on India China Economic Gap: ભારત અને ચીનની અર્થવ્યવસ્થા એક સમયે લગભગ સમાન સ્તરે હતી, પરંતુ આજે બંને દેશો વચ્ચે મોટું આર્થિક અંતર જોવા મળે છે. વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે આ અંતર અંગે વાત કરતાં જણાવ્યું હતું કે 1980ના દાયકામાં ભારતે એક મોટી આર્થિક તક ગુમાવી દીધી હતી, જ્યારે ચીને આધુનિકીકરણની પ્રક્રિયા શરૂ કરીને ઝડપથી પ્રગતિ કરી હતી. આ સંદર્ભમાં તેમણે તત્કાલીન વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધીના કાર્યકાળનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

રાજીવ ગાંધીની ચીન મુલાકાત વખતે બંને દેશોની અર્થવ્યવસ્થા લગભગ સમાન હતી
એક કાર્યક્રમમાં સંબોધન દરમિયાન જયશંકરે જણાવ્યું હતું કે 1988માં જ્યારે તત્કાલીન વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધી ચીનની રાજધાની બેઇજિંગ ગયા હતા, ત્યારે ભારત અને ચીનની અર્થવ્યવસ્થાનું કદ લગભગ એકસરખું હતું. જોકે, 1980ના દાયકામાં ચીને મોટા પાયે આર્થિક આધુનિકીકરણ શરૂ કર્યું હતું, જ્યારે ભારત આ તકનો પૂરતો લાભ લઈ શક્યું નહોતું. જયશંકરના મતે, આર્થિક સુધારા અને આધુનિકીકરણના ક્ષેત્રમાં ચીનની ઝડપી પ્રગતિને કારણે બંને દેશો વચ્ચે આજે મોટું આર્થિક અંતર ઊભું થયું છે. 1980ના દાયકાની શરૂઆતમાં ભારતની GDP અંદાજે 186થી 200 અબજ અમેરિકી ડોલર હતી, જ્યારે ચીનની GDP લગભગ 300 અબજ અમેરિકી ડોલર આસપાસ હતી. તે સમયે બંને દેશોમાં ગરીબી અને મર્યાદિત આર્થિક સંસાધનો જેવી સમસ્યાઓ પણ વ્યાપક હતી.

1978માં ચીને શરૂ કર્યા હતા આર્થિક સુધારા
ચીને 1978માં તત્કાલીન નેતા ડેંગ શિયાઓપિંગના નેતૃત્વમાં આર્થિક સુધારાની શરૂઆત કરી હતી. આ દરમિયાન દેશના વિવિધ વિસ્તારોમાં વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્રો (SEZ) વિકસાવવામાં આવ્યા હતા અને વિદેશી રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું. બીજી તરફ, ભારતે 1991માં આર્થિક ઉદારીકરણની નીતિ અપનાવી હતી. આ અંતર્ગત ભારતીય બજારને વિદેશી રોકાણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધા માટે મોટા પાયે ખોલવામાં આવ્યું હતું. આર્થિક વિકાસની દિશામાં ચીને વૈશ્વિક મેન્યુફેક્ચરિંગ અને નિકાસના કેન્દ્ર તરીકે પોતાની ઓળખ ઊભી કરી હતી. જ્યારે ભારતે પાછળના વર્ષોમાં IT અને સર્વિસ સેક્ટરમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી હતી.

ભારત-ચીન સરહદ પર સૈન્ય ક્ષમતામાં સુધારો
જયશંકરે ભારત અને ચીન વચ્ચે સરહદ પર ચાલી રહેલા તણાવ અંગે પણ વાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે ચીન સાથે જોડાયેલી સરહદ હવે વધુ સક્રિય બની છે. ગલવાનની ઘટનાનો ઉલ્લેખ કરતાં વિદેશ મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે સરહદ પર પોતાની સ્થિતિ જાળવી રાખવાની અને સૈન્ય તહેનાત કરવાની ભારતની ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર સુધારો થયો છે. તેમના મતે, સરહદી વિસ્તારોમાં સૈન્ય ક્ષમતા અને સ્થિતિ મજબૂત બનાવવામાં ભારતે મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રગતિ કરી છે.

1988માં રાજીવ ગાંધીની ચીન મુલાકાત કેમ મહત્ત્વપૂર્ણ હતી?
1988માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધીએ ચીનની મુલાકાત લીધી હતી. જવાહરલાલ નેહરુ બાદ ચીનની મુલાકાત લેનારા તેઓ બીજા ભારતીય વડાપ્રધાન હતા. તે સમયે સુમદોરોંગ ચુ ખીણમાં ભારત અને ચીનની સેનાઓ સામસામે હતી. આ તણાવપૂર્ણ સ્થિતિ વચ્ચે રાજીવ ગાંધીની મુલાકાતનો મુખ્ય હેતુ બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં આવેલી કડવાશ ઘટાડવાનો હતો. આ મુલાકાત બાદ ભારત અને ચીન વચ્ચે વાતચીતના અનેક તબક્કા શરૂ થયા હતા. આ મુલાકાતને બંને દેશોના સંબંધોમાં સુધારાની દિશામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવે છે.