Poland chief justice controversy: પોલેન્ડમાં વડાપ્રધાન ડોનાલ્ડ ટસ્કની સરકાર અને રાષ્ટ્રપતિ કરોલ નાવરોકી વચ્ચે ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અને ન્યાયાધીશોની નિમણૂકને લઈને તણાવ વધ્યો છે. બંધારણીય ટ્રિબ્યુનલની કામગીરી અને ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં અગાઉના ફેરફારોને ઉલટાવવાના સરકારના પ્રયાસો આ વિવાદના કેન્દ્રમાં છે. આ દરમિયાન ટ્રિબ્યુનલના વડા બોગદાન સ્વિચકોવસ્કી અને તેમના ડેપ્યુટીને એક મહિના માટે સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલ છે. ઘટનાક્રમને પગલે વોર્સોમાં ટ્રિબ્યુનલની બહાર પોલીસ બંદોબસ્ત ગોઠવવામાં આવ્યો હતો. સરકાર આ પગલાંને કાયદાનું શાસન પુનઃસ્થાપિત કરવાની કાર્યવાહી ગણાવી રહી છે, જ્યારે વિપક્ષ તેને સત્તાનો દુરુપયોગ ગણાવી રહ્યો છે.
પોલેન્ડમાં વડાપ્રધાન અને રાષ્ટ્રપતિ વચ્ચે વિવાદ કેમ?
પોલેન્ડમાં હાલના બંધારણીય વિવાદનાં મૂળ વર્ષ 2015 સુધી પહોંચે છે. તે સમયે રાષ્ટ્રવાદી કાયદો અને ન્યાય પક્ષ (PiS) સત્તામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ ન્યાયતંત્રમાં અનેક ફેરફારો કરવામાં આવ્યા અને બંધારણીય ટ્રિબ્યુનલમાં ન્યાયાધીશોની નિમણૂકને લઈને વિવાદ ઊભો થયો હતો. ટીકાકારોના મતે, તે સમયે કેટલીક નિમણૂકો એવા હોદ્દાઓ પર કરવામાં આવી હતી, જેના માટે અગાઉથી અન્ય ન્યાયાધીશોની પસંદગી થઈ ચૂકી હતી. આ વિવાદને કારણે ટ્રિબ્યુનલની સ્વતંત્રતા અને તેની કાયદેસરતા અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા હતા. યુરોપિયન અદાલતોએ પણ પોલેન્ડની ન્યાયિક વ્યવસ્થાના કેટલાક પાસાં સામે વાંધા ઉઠાવ્યા હતા. યુરોપિયન યુનિયન અને પોલેન્ડ વચ્ચે ન્યાયિક સુધારાઓને લઈને લાંબા સમયથી મતભેદ રહ્યા છે.
2023માં સરકાર બદલાયા બાદ ન્યાયતંત્રમાં સુધારાના પ્રયાસો
2023ની ચૂંટણી બાદ ડોનાલ્ડ ટસ્કના નેતૃત્વમાં નવી સરકાર સત્તામાં આવી હતી. ટસ્કે ચૂંટણી પહેલાં ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા પુનઃસ્થાપિત કરવાનું વચન આપ્યું હતું. સત્તામાં આવ્યા બાદ તેમની સરકારે અગાઉની PiS સરકારના કાર્યકાળ દરમિયાન કરવામાં આવેલા ન્યાયિક ફેરફારોની સમીક્ષા અને સુધારાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી હતી. જોકે, આ પ્રક્રિયા સરળ રહી નથી. એક તરફ ટસ્ક સરકારનું કહેવું છે કે ન્યાયતંત્રમાં કાયદેસરતા અને સ્વતંત્રતા પુનઃસ્થાપિત કરવી જરૂરી છે, તો બીજી તરફ PiS અને તેના સમર્થકો આ પગલાંની કાયદેસરતા સામે સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે. રાષ્ટ્રપતિ કરોલ નાવરોકી પણ કેટલીક નિમણૂકો અને સરકારની કાર્યવાહીના વિરોધમાં હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
ન્યાયાધીશોના શપથગ્રહણને લઈને વિવાદ
બંધારણીય ટ્રિબ્યુનલમાં ન્યાયાધીશોની નિમણૂક અને શપથગ્રહણનો મુદ્દો હાલના સંઘર્ષનું મુખ્ય કારણ બન્યો છે. અહેવાલો અનુસાર, સંસદ દ્વારા પસંદ કરવામાં આવેલા છ ન્યાયાધીશોમાંથી ત્રણને રાષ્ટ્રપતિ નાવરોકીએ શપથ લેવડાવવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. બીજી તરફ, ટ્રિબ્યુનલના વડા બોગદાન સ્વિચકોવસ્કીએ પણ વર્તમાન સંસદીય બહુમતી દ્વારા ચૂંટાયેલા કેટલાક ન્યાયાધીશોને તેમનાં પદ પર કામ કરવાની મંજૂરી આપવાનો વિરોધ કર્યો હોવાનું જણાવાયું છે. સ્વિચકોવસ્કી અગાઉ PiS સરકાર દરમિયાન નાયબ ન્યાય પ્રધાન તરીકે સેવા આપી ચૂક્યા છે. આ વિવાદનો મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે ન્યાયાધીશોની નિમણૂકમાં કઈ પ્રક્રિયા કાયદેસર છે અને બંધારણીય સંસ્થાઓ વચ્ચે સત્તાની મર્યાદા ક્યાં સુધી છે. બંને પક્ષો પોતાના વલણને કાયદા અને બંધારણ સાથે સુસંગત ગણાવી રહ્યા છે.
‘કાયદાનું શાસન પુનઃસ્થાપિત કરવું અમારી ફરજ’: ડોનાલ્ડ ટસ્ક
બંધારણીય ટ્રિબ્યુનલના વડા સામે પોતાની સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા પગલાંનો બચાવ કરતાં વડાપ્રધાન ડોનાલ્ડ ટસ્કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર લખ્યું હતું કે કાયદાનું શાસન પુનઃસ્થાપિત કરવું સરકારની ફરજ છે. ટસ્કના જણાવ્યા અનુસાર, PiSના શાસન દરમિયાન વર્ષો સુધી ચાલેલી કથિત ગેરરીતિઓ બાદ ન્યાયતંત્રમાં સુધારા કરવા મુશ્કેલ અને ક્યારેક પીડાદાયક બની શકે છે. તેમ છતાં, તેમના મતે આ પ્રક્રિયા માટે કઠિન નિર્ણયો લેવા જરૂરી છે. બીજી તરફ, PiSના નેતા જારોસ્લાવ કાઝિન્સ્કીએ સરકાર પર સરમુખત્યારશાહી તરફ આગળ વધવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે સરકારની કાર્યવાહીથી પોલેન્ડમાં કાયદાનું શાસન નબળું પડી રહ્યું છે. જોકે, આ બંને પક્ષોના રાજકીય દાવાઓ વચ્ચે કાનૂની પ્રક્રિયાની સ્વતંત્ર સમીક્ષા મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.
વિદેશ પ્રધાનનો દાવો: ટ્રિબ્યુનલને ફરી કાર્યરત કરવું જરૂરી
પોલેન્ડના નાયબ વડાપ્રધાન અને વિદેશ પ્રધાન રાડોસ્લાવ સિકોર્સ્કીએ ANI સાથેની વાતચીતમાં સરકારના પગલાંનો બચાવ કર્યો હતો. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, અગાઉની વ્યવસ્થાને કારણે ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા કેટલાક નિર્ણયો અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાઓમાં અવરોધ ઊભા થતા હતા. સિકોર્સ્કીએ દલીલ કરી હતી કે ટ્રિબ્યુનલને ફરી અસરકારક રીતે કાર્યરત કરવા માટે પગલાં લેવાની જરૂર હતી. જોકે, સરકારના આ દાવા અને વિપક્ષના વિરોધ વચ્ચે વિવાદનો અંત કઈ રીતે આવશે તે હજી સ્પષ્ટ નથી.
રાષ્ટ્રપતિ નાવરોકીએ સેનેગલનો પ્રવાસ ટૂંકો કર્યો
પોલેન્ડમાં વધતા રાજકીય અને બંધારણીય તણાવ વચ્ચે રાષ્ટ્રપતિ કરોલ નાવરોકીએ સેનેગલનો પ્રવાસ ટૂંકો કરીને સ્વદેશ પરત ફરવાનો નિર્ણય લીધો હોવાના અહેવાલ છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આવા સંજોગોમાં રાષ્ટ્રપતિએ દેશમાં હાજર રહેવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ દરમિયાન સોશિયલ મીડિયા પર એક વીડિયો પણ ચર્ચામાં આવ્યો હતો. તેમાં નાવરોકી અને ટ્રિબ્યુનલ સાથે સંકળાયેલા ન્યાયાધીશો વચ્ચે ઉગ્ર બોલાચાલી થતી દેખાતી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. વીડિયોમાં નાવરોકી કેટલાક ન્યાયાધીશોને કહેતા સંભળાય છે કે તેઓ બંધારણીય ટ્રિબ્યુનલના ન્યાયાધીશ નથી. ટ્રિબ્યુનલના ન્યાયાધીશ મેસીજ બેરેકે પણ આ ઘટનાનો વીડિયો શેર કરીને તેને અપમાનજનક ગણાવી હતી. જોકે, તેમણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે સામે આવેલા ટૂંકા વીડિયો ક્લિપ્સમાં આખી ઘટના દેખાતી નથી અને કોઈએ રાષ્ટ્રપતિને પકડી રાખ્યા કે તેમની સાથે ઝઘડો કર્યો હોવાનો દાવો યોગ્ય નથી.
હવે પોલેન્ડની બંધારણીય કટોકટીનો ઉકેલ કેવી રીતે આવશે?
પોલેન્ડમાં ચાલી રહેલો વિવાદ માત્ર વડાપ્રધાન અને રાષ્ટ્રપતિ વચ્ચેનો રાજકીય સંઘર્ષ નથી. તે ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા, ન્યાયાધીશોની નિમણૂકની કાયદેસરતા અને બંધારણીય સંસ્થાઓની સત્તાની મર્યાદા જેવા મૂળભૂત પ્રશ્નો સાથે જોડાયેલો છે. ટસ્ક સરકાર ન્યાયતંત્રમાં સુધારા કરીને કાયદાનું શાસન પુનઃસ્થાપિત કરવાનો દાવો કરી રહી છે, જ્યારે PiS અને રાષ્ટ્રપતિના સમર્થકો સરકારની કાર્યવાહીને કાયદાકીય પ્રક્રિયાની વિરુદ્ધ ગણાવી રહ્યા છે. આ વિવાદનો લાંબા ગાળાનો ઉકેલ કોર્ટના નિર્ણયો, બંધારણીય પ્રક્રિયાઓ અને રાજકીય પક્ષો વચ્ચેના સંવાદ પર નિર્ભર રહેશે. બંને પક્ષો દ્વારા કરવામાં આવતા આક્ષેપો અને દાવાઓને અંતિમ કાનૂની નિષ્કર્ષ તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. ન્યાયાધીશોની નિમણૂક, સસ્પેન્શન અને ટ્રિબ્યુનલની કામગીરી અંગેના ચોક્કસ કાનૂની આધાર તથા સત્તાવાર નિર્ણયો સામે આવ્યા બાદ જ પોલેન્ડની બંધારણીય કટોકટીની સંપૂર્ણ સ્થિતિ સ્પષ્ટ થઈ શકશે.
