Piyush Goyal on EU Carbon Tax: યુરોપના કાર્બન ટેક્સ અને પર્યાવરણ નીતિઓને લઈને ભારતના કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પીયૂષ ગોયલે વિકસિત દેશોની જવાબદારી પર સવાલ ઉઠાવ્યા છે. બર્લિનમાં આયોજિત Berlin Global Dialogue 2026 દરમિયાન તેમણે કહ્યું કે વૈશ્વિક કાર્બન ઉત્સર્જન અને ક્લાઇમેટ ચેન્જની સમસ્યામાં ઐતિહાસિક રીતે વિકસિત દેશોનો મોટો ફાળો રહ્યો છે. તેમ છતાં, ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશોની જરૂરિયાતો અને પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં લીધા વિના તેમના પર સમાન નિયમોનો બોજ મૂકવો યોગ્ય નથી. યુરોપિયન યુનિયનના કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મેકેનિઝમ (CBAM) અંગેની તેમની ટિપ્પણીઓથી ભારત અને યુરોપ વચ્ચે વેપાર તથા પર્યાવરણ નીતિઓને લઈને ચાલી રહેલી ચર્ચા ફરી કેન્દ્રમાં આવી છે.
ભારતની વસ્તી મોટી, પરંતુ કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ફાળો ઓછો: ગોયલ
પીયૂષ ગોયલે ભારતની વસ્તી અને વૈશ્વિક કાર્બન ઉત્સર્જન વચ્ચેનો તફાવત રજૂ કરતાં જણાવ્યું કે ભારત વિશ્વની લગભગ 17 ટકા વસ્તી ધરાવે છે, પરંતુ વૈશ્વિક કાર્બન ઉત્સર્જનમાં તેનો ફાળો 3 ટકાથી ઓછો છે. તેમણે યુરોપના ઐતિહાસિક ઉત્સર્જન અને પ્રતિ વ્યક્તિ કાર્બન ઉત્સર્જનના સ્તરનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. ગોયલના મતે, ક્લાઇમેટ ચેન્જ સામે લડવા માટે તમામ દેશોએ સહયોગ આપવો જોઈએ, પરંતુ દરેક દેશની ઐતિહાસિક જવાબદારી, આર્થિક ક્ષમતા અને વિકાસની જરૂરિયાતો અલગ છે. તેથી પર્યાવરણ સંબંધિત નીતિઓ ઘડતી વખતે આ તફાવતોને ધ્યાનમાં રાખવા જરૂરી છે.
140 કરોડ લોકોની જરૂરિયાતો સાથે સ્વચ્છ ઊર્જા તરફ ભારતની પ્રગતિ
ભારત સામે પોતાના 140 કરોડથી વધુ નાગરિકોને વીજળી, ખોરાક, રોજગાર અને અન્ય પાયાની સુવિધાઓ પૂરી પાડવાનો પડકાર છે. આ સાથે દેશ સ્વચ્છ ઊર્જા, નવીનીકરણીય ઊર્જા અને સંસાધનોના વધુ કાર્યક્ષમ ઉપયોગ તરફ પણ આગળ વધી રહ્યો છે. પીયૂષ ગોયલે ભાર મૂક્યો કે પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવું જરૂરી છે, પરંતુ ઊર્જા સુરક્ષા, ખાદ્ય સુરક્ષા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા જેવી જરૂરિયાતોને પણ અવગણી શકાય નહીં. તેમના મતે, વિકાસશીલ દેશો પર વધારાના ખર્ચનો બોજ મૂકવાને બદલે વિકસિત દેશોએ સ્વચ્છ ટેક્નોલોજી અને નાણાકીય સહાય ઉપલબ્ધ કરાવવામાં વધુ ભૂમિકા ભજવવી જોઈએ.
શું છે EUનો કાર્બન ટેક્સ એટલે CBAM?
યુરોપિયન યુનિયનનું Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) એવી વ્યવસ્થા છે, જેના હેઠળ યુરોપમાં આયાત થતી પસંદગીની કાર્બન-સઘન વસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં થયેલા ઉત્સર્જનના આધારે કાર્બન ખર્ચ લાગુ પડે છે. તેનો હેતુ યુરોપની અંદરના ઉત્પાદકો અને વિદેશી ઉત્પાદકો વચ્ચે કાર્બન સંબંધિત ખર્ચમાં તફાવત ઘટાડવાનો છે. યુરોપિયન કમિશનના જણાવ્યા મુજબ, CBAMની અંતિમ વ્યવસ્થા 1 જાન્યુઆરી, 2026થી લાગુ થઈ છે. તેમાં મુખ્યત્વે નીચેના ક્ષેત્રોની પસંદગીની વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે:
લોખંડ અને સ્ટીલ
એલ્યુમિનિયમ
સિમેન્ટ
ખાતર
વીજળી
હાઇડ્રોજન
આ વ્યવસ્થા હેઠળ સંબંધિત આયાતકારોએ લાગુ નિયમો અનુસાર ઉત્સર્જનની જાણ કરવી અને જરૂરી CBAM સર્ટિફિકેટ ખરીદી જમા કરાવવાં પડે છે.
ભારતીય નિકાસકારો પર શું અસર પડી શકે?
ભારતની ચિંતા એ છે કે CBAMને કારણે યુરોપમાં ભારતીય સ્ટીલ, એલ્યુમિનિયમ અને અન્ય સંબંધિત ઉત્પાદનોના વેચાણનો ખર્ચ વધી શકે છે. જો વધારાનો ખર્ચ ભારતીય નિકાસકારો અથવા આયાતકારો પર પડે, તો યુરોપના બજારમાં ભારતીય ઉત્પાદનોની સ્પર્ધાત્મકતા પર અસર થવાની શક્યતા છે. બીજી તરફ, યુરોપિયન યુનિયન આ વ્યવસ્થાને પોતાની કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવાની નીતિનો ભાગ ગણાવે છે અને આયાતી ઉત્પાદનોમાં રહેલા કાર્બન ઉત્સર્જનનો ખર્ચ પણ ધ્યાનમાં લેવાય તેવો હેતુ રજૂ કરે છે. આમ, આ મુદ્દે પર્યાવરણના લક્ષ્યો, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને વિકાસશીલ દેશોની આર્થિક જરૂરિયાતો વચ્ચે સંતુલન સાધવાનો પડકાર છે.
વિકસિત દેશો પાસેથી નાણાકીય સહાય અને ટેક્નોલોજીની માંગ
ભારત લાંબા સમયથી દલીલ કરે છે કે ક્લાઇમેટ ચેન્જનો સામનો કરવો એ તમામ દેશોની સહિયારી જવાબદારી છે, પરંતુ તેમની જવાબદારીઓ અને ક્ષમતાઓ એકસરખી નથી. પીયૂષ ગોયલે વિકસિત દેશો દ્વારા વિકાસશીલ દેશોને આપવાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવાયેલી ક્લાઇમેટ ફાઇનાન્સ સહાયનો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો છે. ભારતના મતે, સ્વચ્છ ઊર્જા તરફ ઝડપી પરિવર્તન માટે વિકાસશીલ દેશોને આધુનિક ટેક્નોલોજી, રોકાણ અને નાણાકીય સહાયની જરૂર છે. આથી પર્યાવરણ સંબંધિત નીતિઓ માત્ર વેપાર પર વધારાનો ખર્ચ લાદવા પૂરતી સીમિત ન રહે, પરંતુ સ્વચ્છ ટેક્નોલોજીનો વિકાસ અને તેનો વ્યાપક ઉપયોગ સરળ બનાવે તે પણ જરૂરી છે.
ભારત-યુરોપ વેપાર સંબંધોમાં CBAM મહત્ત્વનો મુદ્દો
પીયૂષ ગોયલના નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારત પર્યાવરણના રક્ષણની જરૂરિયાતને સ્વીકારે છે, પરંતુ કાર્બન ઉત્સર્જન સંબંધિત નિયમોનો વેપાર અને વિકાસ પર થતો પ્રભાવ પણ ધ્યાનમાં લેવા માગે છે. યુરોપિયન યુનિયનનો અભિગમ કાર્બન ઉત્સર્જનના ખર્ચને આયાતી ઉત્પાદનોમાં પણ પ્રતિબિંબિત કરવાનો છે, જ્યારે ભારત વિકાસશીલ દેશોની પરિસ્થિતિ અને ઐતિહાસિક જવાબદારીને મહત્વ આપવા માગે છે. આ મુદ્દે આગળની ચર્ચાઓમાં વેપારની સ્પર્ધાત્મકતા, સ્વચ્છ ઉત્પાદન, ટેક્નોલોજી સહયોગ અને વિકાસશીલ દેશોને મળતી સહાય મહત્ત્વની રહેશે.
