Pakistans triple crisis: પાકિસ્તાન હાલમાં સુરક્ષા, રાજકારણ અને અર્થતંત્ર એમ અનેક મોરચે પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. એક તરફ તહરીક-એ-તાલિબાન પાકિસ્તાન (TTP) અને બલુચિસ્તાન લિબરેશન આર્મી (BLA) જેવી સશસ્ત્ર સંસ્થાઓની પ્રવૃત્તિઓ સુરક્ષા વ્યવસ્થા માટે મોટો પડકાર બની રહી છે, તો બીજી તરફ અફઘાનિસ્તાન સાથેના સંબંધોમાં વધતો તણાવ અને ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન ઇમરાન ખાનને લઈને પાકિસ્તાન તહરીક-એ-ઇન્સાફ (PTI) અને સરકાર વચ્ચેનો રાજકીય સંઘર્ષ પણ ચાલુ છે. આ સાથે મોંઘવારી અને ઊંચા ઇંધણના ભાવ સામાન્ય નાગરિકો પર આર્થિક દબાણ વધારી રહ્યા છે.
આતંકવાદના પ્રભાવમાં પાકિસ્તાન પ્રથમ સ્થાને
ગ્લોબલ ટેરરિઝમ ઇન્ડેક્સ 2026 મુજબ, 2025માં પાકિસ્તાન વિશ્વમાં આતંકવાદથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત દેશ તરીકે પ્રથમ સ્થાને આવ્યું છે. રિપોર્ટ અનુસાર, 2025 દરમિયાન પાકિસ્તાનમાં આતંકવાદ સંબંધિત 1,139 લોકોનાં મોત અને 1,045 ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી. વૈશ્વિક સ્તરે આતંકવાદી હિંસામાં ઘટાડો નોંધાયો હોવા છતાં પાકિસ્તાનમાં મૃત્યુઆંક વધ્યો હતો. રિપોર્ટ મુજબ 2025માં પાકિસ્તાનમાં આતંકવાદી હુમલામાં થયેલા મૃત્યુમાં લગભગ 6 ટકાનો વધારો થયો હતો. આ આંકડા પાકિસ્તાનની આંતરિક સુરક્ષા સામેના પડકારની ગંભીરતા દર્શાવે છે. ખાસ કરીને બલુચિસ્તાન અને ખૈબર પખ્તુનખ્વા દેશના સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં રહ્યા છે. GTI અનુસાર, 2025માં પાકિસ્તાનની 74 ટકાથી વધુ આતંકવાદી ઘટનાઓ અને 67 ટકા આતંકવાદ સંબંધિત મૃત્યુ આ બંને પશ્ચિમી સરહદી વિસ્તારોમાં નોંધાયા હતા.
TTP અને BLAના પડકાર અલગ પ્રકારના
TTP પાકિસ્તાનની સુરક્ષા માટે સૌથી ઘાતક આતંકવાદી સંગઠનોમાંનું એક રહ્યું છે. GTI મુજબ 2025માં TTPને પાકિસ્તાનમાં થયેલા આતંકવાદ સંબંધિત 56 ટકા મૃત્યુ માટે જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યું હતું અને સંગઠન દ્વારા 595 હુમલાઓ કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં 637 લોકોનાં મોત થયાં હતાં. બીજી તરફ, BLAનું મુખ્ય કેન્દ્ર બલુચિસ્તાન છે અને તેની પ્રવૃત્તિઓ બલુચ રાષ્ટ્રવાદ સાથે જોડાયેલી છે. GTI અનુસાર, 2025માં BLA દ્વારા કરવામાં આવેલી હિંસામાં ચીનના નાગરિકો અને ચીન-પાકિસ્તાન આર્થિક કોરિડોર (CPEC) સાથે જોડાયેલા પ્રોજેક્ટ્સ પણ નિશાન બન્યા હતા. આ સ્થિતિ પાકિસ્તાનના વિદેશી રોકાણ અને ચીન સાથેના આર્થિક સહયોગ માટે પણ સુરક્ષા પડકાર ઊભો કરે છે.
અફઘાનિસ્તાન સાથેનો તણાવ વધુ ગંભીર બન્યો
પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધો પણ હાલ તણાવપૂર્ણ છે. ઇસ્લામાબાદનો આરોપ છે કે અફઘાનિસ્તાનમાં રહેલા TTP સાથે જોડાયેલા તત્વો પાકિસ્તાનમાં હુમલાઓ માટે ત્યાંની જમીનનો ઉપયોગ કરે છે. અફઘાન તાલિબાન આ આરોપોને નકારે છે. બંને દેશો વચ્ચેના આ મતભેદો હવે સરહદી અથડામણો અને લશ્કરી કાર્યવાહીમાં પણ જોવા મળી રહ્યા છે. સપ્ટેમ્બર 2026માં પાકિસ્તાને અફઘાનિસ્તાનમાં હવાઈ હુમલા કર્યા હોવાના અહેવાલો આવ્યા છે. પાકિસ્તાને આ કાર્યવાહી આતંકવાદી માળખાં સામે હોવાનું જણાવ્યું, જ્યારે અફઘાન અધિકારીઓ અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રે નાગરિકોના મોતની જાણ કરી હતી. બંને પક્ષોના દાવાઓમાં મતભેદ હોવાથી આ ઘટનાઓ અંગેના જવાબદાર પક્ષ અને નુકસાનના આંકડા બાબતે સાવચેતી જરૂરી છે.
ઇમરાન ખાનને લઈને રાજકીય સંઘર્ષ યથાવત
પાકિસ્તાનનું આંતરિક રાજકીય વાતાવરણ પણ તણાવપૂર્ણ છે. જેલમાં રહેલા ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન ઇમરાન ખાનની મુક્તિની માંગ સાથે PTIએ ઇસ્લામાબાદ તરફ માર્ચનું આયોજન કર્યું હતું. સપ્ટેમ્બર 2026માં આ માર્ચને લઈને સરકાર અને PTI વચ્ચે ફરી તણાવ વધ્યો અને રાજધાનીમાં મોટા પાયે સુરક્ષા વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી હતી. બાદમાં PTIએ પોતાની આયોજિત માર્ચને 4 ઑક્ટોબર સુધી મુલતવી રાખી હતી. આ રાજકીય સંઘર્ષ માત્ર પક્ષીય વિવાદ પૂરતો મર્યાદિત નથી. સરકાર અને PTI વચ્ચેનો સતત તણાવ વહીવટી નિર્ણય, જાહેર વ્યવસ્થા અને રાજકીય સંવાદ પર પણ અસર કરી શકે છે. જોકે, આ પરિસ્થિતિને પાકિસ્તાનની સમગ્ર રાજકીય સ્થિરતાના એકમાત્ર કારણ તરીકે જોવું યોગ્ય નથી.
મોંઘવારી અને ઇંધણના ભાવથી આર્થિક દબાણ
સુરક્ષા અને રાજકીય પડકારોની વચ્ચે પાકિસ્તાનના અર્થતંત્ર પર પણ દબાણ છે. ઇંધણના ભાવ, મોંઘવારી અને સામાન્ય પરિવારોના વધતા ખર્ચ સરકાર માટે વધારાના પડકારો ઊભા કરે છે. બીજી તરફ, આતંકવાદ વિરોધી કામગીરી, સરહદ પર સુરક્ષા જાળવવી અને વધતા લશ્કરી ખર્ચ માટે પણ મોટા નાણાકીય સંસાધનોની જરૂર પડે છે. જો એક તરફ સરકારને સુરક્ષા ખર્ચ વધારવો પડે અને બીજી તરફ અર્થતંત્રમાં સુધારા માટે નાણાકીય શિસ્ત જાળવવી પડે, તો નીતિ ઘડતર વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. રાજકીય મતભેદો આર્થિક સુધારાઓ માટે જરૂરી લાંબા ગાળાની નીતિગત સર્વસંમતિને પણ અસર કરી શકે છે.
ચીનના પ્રોજેક્ટ્સની સુરક્ષા પણ મહત્વનો મુદ્દો
બલુચિસ્તાનમાં હિંસા વધવાથી CPEC સાથે જોડાયેલા ચીની નાગરિકો અને માળખાકીય પ્રોજેક્ટ્સની સુરક્ષા મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો બની છે. ચીને પાકિસ્તાનમાં ઊર્જા, પરિવહન અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષેત્રે મોટા પાયે રોકાણ કર્યું છે. તેથી સુરક્ષા જોખમો વધે તો તેનો પ્રભાવ માત્ર આંતરિક કાયદો-વ્યવસ્થા સુધી મર્યાદિત ન રહીને વિદેશી રોકાણ અને દ્વિપક્ષીય આર્થિક સહયોગ સુધી પહોંચી શકે છે.
ભારત માટે પણ પ્રાદેશિક સુરક્ષાનો મુદ્દો
પાકિસ્તાનની આંતરિક અસ્થિરતાની સીધી અસર ભારત પર પડે એવું જરૂરી નથી, પરંતુ સરહદ પારની આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ, અફઘાનિસ્તાન-પાકિસ્તાન તણાવ અને પ્રાદેશિક અસ્થિરતા ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ સુરક્ષા પરિબળો છે. ખાસ કરીને પાકિસ્તાન-અફઘાનિસ્તાન સરહદ પર વધતી હિંસા અને સશસ્ત્ર સંગઠનોની પ્રવૃત્તિઓ સમગ્ર દક્ષિણ એશિયાના સુરક્ષા વાતાવરણને અસર કરી શકે છે. GTI પણ અફઘાનિસ્તાન-પાકિસ્તાન સરહદી વિસ્તારને વૈશ્વિક આતંકવાદના મહત્વપૂર્ણ હોટસ્પોટ્સમાં ગણાવે છે. આ પરિસ્થિતિમાં પાકિસ્તાન સામેના પડકારોને માત્ર એક જ કારણથી સમજવા કરતાં આતંકવાદ, સરહદી તણાવ, રાજકીય ધ્રુવીકરણ અને આર્થિક દબાણ વચ્ચેના પરસ્પર સંબંધને ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી બને છે. આગામી સમયમાં આ મોરચાઓ પરની ઘટનાઓ પાકિસ્તાનની આંતરિક સ્થિરતા ઉપરાંત સમગ્ર દક્ષિણ એશિયાના સુરક્ષા અને કૂટનીતિક વાતાવરણને પણ અસર કરી શકે છે.
