Supreme Court protest ruling: દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન મોટા પાયે લોકોની અટકાયત, કથિત પોલીસ બર્બરતા, મેટ્રો સ્ટેશનો બંધ કરવા, ઇન્ટરનેટ સેવાઓ સ્થગિત કરવા અને વેપાર-ધંધાને થતા નુકસાન સામે દાખલ કરાયેલી વિવિધ અરજીઓ પર દેશની સુપ્રીમ કોર્ટમાં મંગળવારે વધુ સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવી હતી. ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી ખંડપીઠે કડક વલણ અપનાવતા અવલોકન કર્યું કે, વિરોધ પ્રદર્શનના નામે કોઈપણ સંગઠન કે વ્યક્તિ જાહેર સ્થળો પર કાયમી ધોરણે કબજો જમાવી શકે નહીં. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે, લોકશાહીમાં ખેડૂતો, વકીલો કે પત્રકારો સહિત સમાજના દરેક વર્ગને વિરોધ કરવાનો બંધારણીય અધિકાર છે, પરંતુ જાહેર માર્ગો કે સામાન્ય જનજીવનને લાંબા સમય સુધી બંધક બનાવી શકાય નહીં.
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સામેના પ્રદર્શન અને પોલીસ કાર્યવાહી પર સુનાવણી
આ સમગ્ર મામલો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર સામે વિપક્ષી દળો અને વિવિધ સંગઠનો દ્વારા જંતર-મંતર ખાતે યોજાયેલા મોટા વિરોધ પ્રદર્શન અને ત્યારબાદ પોલીસે કરેલી કડક કાર્યવાહી સાથે જોડાયેલો છે. સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ સરકાર વતી દલીલ કરતાં કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે, જંતર-મંતર એ સામાન્ય અવરજવર માટેનો જાહેર રસ્તો છે, કાયમી ધરણાં સ્થળ નથી. તેમણે ઉમેર્યું કે વહીવટી તંત્ર દ્વારા માત્ર 1 દિવસ માટે પ્રદર્શનની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, પરંતુ પ્રદર્શનકારીઓ સતત 17 દિવસ સુધી ત્યાં જમાવડો કરીને બેસી રહ્યા હતા. વધુમાં, પ્રદર્શનકારીઓએ સુરક્ષા નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને સંસદ તરફ કૂચ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, જેની પૂર્વ મંજૂરી વગર કોઈપણ સંજોગોમાં પરવાનગી આપી શકાય નહીં.
વેપારીઓનો પક્ષ: કનોટ પ્લેસમાં વેપાર ઠપ, 50 લાખ લોકો પ્રભાવિત
દિલ્હીના પ્રતિષ્ઠિત વેપારી સંગઠનો વતી વરિષ્ઠ વકીલ મુકુલ રોહતગીએ અદાલત સમક્ષ વેપારીઓની ગંભીર દુર્દશા વર્ણવી હતી. તેમણે રજૂઆત કરી કે જંતર-મંતર અને રામલીલા મેદાન જેવા સ્થળોની આસપાસ આશરે 50 લાખ લોકો વસવાટ કરે છે. વારંવારના ધરણાં, રસ્તાઓની નાકાબંધી અને બેરિકેડિંગને કારણે કનોટ પ્લેસ (CP) સહિતના મુખ્ય બજારોની તમામ દુકાનો બંધ રાખવી પડે છે, જેથી તહેવારોની સિઝનમાં રોજના અબજો રૂપિયાનું આર્થિક નુકસાન થઈ રહ્યું છે. તેમણે આગામી બે મહિના સુધી આવા પ્રદર્શનો પર રોક લગાવવાની માંગ કરી હતી. તેના જવાબમાં વરિષ્ઠ વકીલ મેનકા ગુરુસ્વામીએ 7000થી વધુ પ્રદર્શનકારીઓની અટકાયતનો મુદ્દો ઉઠાવતાં તેને લોકતાંત્રિક અધિકારોનું હનન ગણાવ્યું હતું.
પ્રદર્શન સ્થળો પર CCTV સર્વેલન્સ અને પ્રાઈવસીનો મુદ્દો
સુનાવણી દરમિયાન વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે વિરોધ સ્થળો પર પોલીસ દ્વારા ડ્રોન અને CCTV કેમેરા મારફતે કરવામાં આવતી સતત સર્વેલન્સ તથા નાગરિકોના ફેસિયલ રેકગ્નિશનની કાયદેસરતા સામે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો. આ દલીલનો વિરોધ કરતાં જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે, જાહેર રસ્તા કે સાર્વજનિક સ્થળ પર ઉભેલી કોઈપણ વ્યક્તિનો ચહેરો કેમેરામાં કેદ થવો એ સીધી રીતે તેની પ્રાઈવસી (નિજતાના અધિકાર) નો ભંગ ગણી શકાય નહીં. સોલિસિટર જનરલે જણાવ્યું કે કાયદો-વ્યવસ્થા અને અસામાજિક તત્વો દ્વારા થતી હિંસા રોકવા માટે જાહેર સ્થળોએ કેમેરા લગાવવા એ રાજ્યનું કાયદેસરનું હિત છે.
આયોજકોને પક્ષકાર બનાવવા સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્દેશ
CJI સૂર્યકાંતે જણાવ્યું હતું કે, પ્રદર્શનની પરવાનગી આપવા કે નકારવા અંગે તંત્ર દ્વારા જારી કરાતા આદેશોમાં તેનું સ્પષ્ટ કારણ દર્શાવવું અનિવાર્ય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે વેપારી સંગઠનોને નિર્દેશ આપ્યો છે કે તેઓ 'એન્ટી-CEC' પ્રદર્શનનું આયોજન કરનારા તમામ મુખ્ય સંગઠનો અને નેતાઓને આ કેસમાં પક્ષકાર બનાવે, જેથી તેમનો પક્ષ સાંભળ્યા બાદ પ્રદર્શનોની સમયમર્યાદા, રૂટ અને વ્યવસ્થા નક્કી કરવા માટે એક ચોક્કસ માર્ગદર્શિકા ઘડી શકાય.
વિશેષ અને વધારાની માહિતી
શાહીન બાગ કેસનો ઐતિહાસિક સંદર્ભ: સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ વર્ષ 2020માં 'શાહીન બાગ ચુકાદા' વખતે પણ સ્પષ્ટ આદેશ આપ્યો હતો કે વિરોધ કરવાનો અધિકાર અમર્યાદિત નથી. લોકશાહીમાં જાહેર માર્ગો અને પરિસરોને અનિશ્ચિત મુદત સુધી બ્લોક કરીને સામાન્ય નાગરિકોના આવવા-જવાના મૂળભૂત અધિકારને છીનવી શકાય નહીં.
આંદોલન માટે વૈકલ્પિક સ્થળોની જરૂરિયાત: રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હીમાં સુરક્ષા અને ટ્રાફિક વ્યવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને અદાલતોએ અગાઉ પણ સૂચન કર્યું છે કે, સામાન્ય જનજીવન અને આર્થિક ગતિવિધિઓને અસર ન થાય તે રીતે શહેરના ચોક્કસ નિયત વિસ્તારોમાં જ વિરોધ પ્રદર્શન યોજવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ.
