UGC caste discrimination rules Supreme Court UGC guidelines: કેન્દ્ર સરકારે ગુરુવાર, 5 નવેમ્બર 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ જણાવ્યું છે કે તે 'યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન રેગ્યુલેશન, 2026' ની પુનઃસમીક્ષા કરવા માટે એક વિશેષ સમિતિની રચના કરવા પર ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી છે. નોંધનીય છે કે, સુપ્રીમ કોર્ટે આ વર્ષની શરૂઆતમાં કેટલાક વિવાદોને પગલે આ નવા નિયમોના અમલ પર રોક (સ્ટે) લગાવી દીધી હતી.
કોઈપણ વર્ગને અન્યાય ન થાય તેવો સરકારનો દાવો
ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાન્ત અને જસ્ટિસ જોયમાલ્ય બાગચીની ખંડપીઠ સમક્ષ ભારત સરકારના સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ સરકારનો પક્ષ રજૂ કર્યો હતો. તેમણે અદાલતને ખાતરી આપતા જણાવ્યું હતું કે, "સરકાર આ સમગ્ર મામલાની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરી રહી છે, જેથી તમામ વિદ્યાર્થીઓની ચિંતાઓનું યોગ્ય રીતે સમાધાન થઈ શકે અને કેમ્પસમાં કોઈપણ વર્ગના વિદ્યાર્થીને અસંતોષ કે ભયની લાગણી ન અનુભવાય."
સુપ્રીમ કોર્ટે સુનાવણી 4 સપ્તાહ માટે મુલતવી રાખી
સુનાવણી દરમિયાન મુખ્ય ન્યાયાધીશે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ભાર મૂક્યો હતો કે, કેમ્પસમાં અભ્યાસ કરતા દરેક વિદ્યાર્થીના હિતો અને સન્માનનું રક્ષણ કરવું અત્યંત આવશ્યક છે. સરકારની આ રજૂઆત અને સમિતિ બનાવવાની ખાતરીને ધ્યાનમાં રાખીને, સુપ્રીમ કોર્ટે આ અરજીઓ પરની વધુ સુનાવણી 4 સપ્તાહ માટે ટાળી દીધી છે, જેથી સરકાર પોતાનો નવો ડ્રાફ્ટ તૈયાર કરી શકે.
રોહિત વેમુલા અને પાયલ તડવી કેસનો છે આધાર
આ સમગ્ર કાનૂની લડાઈનો આધાર 'અબેદા સલીમ તડવી વિરુદ્ધ ભારત સંઘ' અને અન્ય સંબંધિત અરજીઓ છે. વર્ષ 2019માં હૈદરાબાદ યુનિવર્સિટીના દલિત સ્કોલર રોહિત વેમુલા અને મુંબઈની મેડિકલ વિદ્યાર્થિની પાયલ તડવીની માતાઓએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી હતી. આ બંને તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓએ કેમ્પસમાં કથિત રીતે જાતિગત ભેદભાવ અને ઉત્પીડનનો સામનો કર્યા બાદ આત્મહત્યા કરી લીધી હતી. આ અરજીમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં જાતિગત ભેદભાવ રોકવા માટે કડક અને મજબૂત સુરક્ષા માપદંડો લાગુ કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી.
અસ્પષ્ટ નિયમોના કારણે સુપ્રીમ કોર્ટે મૂક્યો હતો સ્ટે
રોહિત વેમુલા અને પાયલ તડવી કેસ બાદ લાંબા વિચાર-વિમર્શના અંતે UGCએ જાન્યુઆરી 2026માં નવા નિયમો નોટિફાય કર્યા હતા, જેણે અગાઉના 2012ના ઢાંચાનું સ્થાન લીધું હતું. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે જાન્યુઆરીમાં જ આ 2026ના નવા નિયમો પર સ્ટે લગાવી દીધો હતો. કોર્ટનું માનવું હતું કે, પ્રથમ દ્રષ્ટિએ આ નિયમોની ભાષા અસ્પષ્ટ અને ગૂંચવણભરી લાગે છે, જેના કારણે ભવિષ્યમાં તેનો દુરુપયોગ થવાની પૂરી સંભાવના છે. કોર્ટે આદેશ આપ્યો હતો કે જ્યાં સુધી નવા અને સ્પષ્ટ નિયમો ઘડવામાં ન આવે ત્યાં સુધી 2012 ની માર્ગદર્શિકા જ અમલમાં રહેશે.
નિયમ 3(1)(c) અને 'જનરલ કેટેગરી'નો વિરોધ
આ વિવાદના કેન્દ્રમાં 2026ની ગાઈડલાઈન્સનો નિયમ 3(1)(c) રહેલો છે, જે 'જાતિ-આધારિત ભેદભાવ'ની વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ કરે છે. આ નિયમ મુખ્યત્વે અનુસૂચિત જાતિ (SC), અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અને અન્ય પછાત વર્ગ (OBC)ના વિદ્યાર્થીઓ સાથે થતા અન્યાયી વર્તન પર જ કેન્દ્રિત હતો. આ મામલે જનરલ કેટેગરી (સામાન્ય વર્ગ) ના અરજદારોએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં એવી દલીલ કરી હતી કે આ નિયમ સ્વયં ભેદભાવપૂર્ણ છે. તેમનો તર્ક હતો કે, આ નિયમ માત્ર રિઝર્વ કેટેગરીને જ સુરક્ષા આપે છે, જેનાથી જે વિદ્યાર્થીઓ અનામત વર્ગમાં નથી આવતા તેમના વિરુદ્ધ ભેદભાવ વધી શકે છે અથવા તેમને ખોટા કેસમાં ફસાવવામાં આવી શકે છે.
સમિતિની રચનાથી શું ફેરફાર આવશે?
હવે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જે નવી વિશેષ સમિતિ બનાવવામાં આવશે તેમાં શિક્ષણવિદો, કાનૂની નિષ્ણાતો અને સામાજિક ન્યાય વિભાગના અધિકારીઓ સામેલ હોઈ શકે છે. આ સમિતિ તમામ વર્ગના વિદ્યાર્થીઓના અધિકારોનું સંતુલન જાળવીને એવી 'એન્ટી-ડિસ્ક્રિમિનેશન ગાઈડલાઈન્સ' (ભેદભાવ વિરોધી માર્ગદર્શિકા) તૈયાર કરશે, જે કેમ્પસમાં સમાનતાનું વાતાવરણ ઊભું કરે અને તેનો કોઈપણ પક્ષ દ્વારા દુરુપયોગ ન થઈ શકે. એન્ટી-રેગિંગ સેલની જેમ યુનિવર્સિટીઓમાં વિશેષ સમાનતા સેલ વધુ સક્રિય બનશે એવી આશા સેવાઈ રહી છે.
