Supreme Court verdict on arrest: કોઈપણ વ્યક્તિની ધરપકડ અને તેને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાના નિયમો અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત સ્પષ્ટ અને સીમાચિહ્નરૂપ આદેશ આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે, બંધારણીય જોગવાઈઓ અનુસાર કોઈપણ આરોપીને જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવા માટેની 24 કલાકની સમયમર્યાદા તે વ્યક્તિને ઔપચારિક રીતે 'ધરપકડ' બતાવવામાં આવે ત્યારથી નહીં, પરંતુ તેને વાસ્તવિક રીતે 'કસ્ટડી'માં લેવામાં આવે તે સમયથી જ શરૂ થઈ જશે.
બંધારણીય સુરક્ષા માટે ધરપકડ અને કસ્ટડી બંને સમાન
અદાલતે નોંધ્યું કે તપાસ એજન્સીઓ ઘણીવાર લોકોને લાંબા સમય સુધી પૂછપરછના બહાને 'કસ્ટડી'માં રાખે છે અને પાછળથી ઔપચારિક ધરપકડ બતાવે છે, જેથી 24 કલાકનો નિયમ ટાળી શકાય. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે, બંધારણીય સુરક્ષા અને નાગરિકોના અધિકારોની દ્રષ્ટિએ ધરપકડ અને કસ્ટડી બંને એક જ બાબત છે. બંને પરિસ્થિતિઓમાં વ્યક્તિની હરવા-ફરવાની અને શારીરિક સ્વતંત્રતા છીનવાઈ જાય છે. તેથી કસ્ટડી અને ધરપકડ વચ્ચે કૃત્રિમ ભેદરેખા ઊભી કરવાનો પ્રયાસ ગેરબંધારણીય છે.
મૂળભૂત અધિકારો કડક કાયદાઓ કરતાં વધુ પ્રાથમિકતા ધરાવે છે
જસ્ટિસની બેંચે એક બીજી અત્યંત મહત્વની ટિપ્પણી કરતા કહ્યું કે, ટ્રાયલમાં થતો અસહ્ય વિલંબ અને જામીન આપવાના મામલાઓમાં આરોપીના બંધારણીય મૂળભૂત અધિકારોને હંમેશા પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. આ મૂળભૂત અધિકારો વિશેષ કાયદાઓની કઠોર જોગવાઈઓ પર સરસાઈ ધરાવે છે. લાંબા સમય સુધી જેલમાં રહેવું તે ન્યાય પ્રક્રિયાનો હેતુ હોઈ શકે નહીં.
UAPA, NDPS અને PMLA કાયદાઓ બંધારણથી ઉપર નથી
સુપ્રીમ કોર્ટે 'અનલૉફુલ એક્ટિવિટીઝ (પ્રિવેન્શન) એક્ટ' (UAPA), 'નાર્કોટિક ડ્રગ્સ એન્ડ સાયકોટ્રોપિક સબસ્ટન્સ' (NDPS) એક્ટ અને 'પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ' (PMLA) જેવા કઠોર કાયદાઓ હેઠળ જામીન આપવા અંગે આવેલા વિરોધાભાસી ચુકાદાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આવા વિશેષ કાયદાઓનો ઉપયોગ બંધારણના અર્થઘટનને બદલવા કે તેને સંકુચિત કરવા માટે ન થઈ શકે. વિશેષ કાયદાઓનું અર્થઘટન પણ બંધારણીય સિદ્ધાંતોને અનુરૂપ જ હોવું જોઈએ.
વધારાની માહિતી: બંધારણનો અનુચ્છેદ 22 શું કહે છે?
ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 22(2) અને ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડ (CrPC - હવે ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા)ની કલમ 57 મુજબ, કોઈપણ વ્યક્તિની ધરપકડ કર્યા બાદ તેને 24 કલાકની અંદર નજીકના જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવો ફરજિયાત છે. મેજિસ્ટ્રેટની મંજૂરી વિના કોઈ પણ વ્યક્તિને 24 કલાકથી વધુ સમય માટે પોલીસ કસ્ટડીમાં રાખી શકાય નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નવો ચુકાદો તપાસ એજન્સીઓ દ્વારા સત્તાના દુરુપયોગને રોકવા અને નાગરિકોના માનવાધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થશે.
