ISRO NVS 03 satellite launch GSLV F18 rocket Sriharikota: ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) એ અંતરિક્ષ વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે વધુ એક સીમાચિહ્નરૂપ સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. ઇસરો દ્વારા પોતાના અત્યાધુનિક નેવિગેશન સેટેલાઇટ NVS-03 નું આંધ્રપ્રદેશના શ્રીહરિકોટા સ્થિત સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર ખાતેથી સફળતાપૂર્વક લોન્ચિંગ કરવામાં આવ્યું છે. આ ઉપગ્રહને GSLV-F18 રોકેટની મદદથી શુક્રવારે રાત્રે 11 વાગ્યાને 51 મિનિટે અંતરિક્ષમાં રવાના કરાયો હતો. ઉડાન ભર્યાના આશરે 18 મિનિટ બાદ રોકેટના ત્રણેય તબક્કાઓએ યોજના મુજબ સફળતાપૂર્વક કામગીરી પૂર્ણ કરી હતી. ત્યારબાદ 2232 કિલોગ્રામ વજન ધરાવતો આ વિશાળ ઉપગ્રહ રોકેટથી સુરક્ષિત રીતે અલગ થઈને પોતાની નિર્ધારિત ભ્રમણકક્ષામાં સ્થાપિત થઈ ગયો હતો.
ભારત અને સરહદથી 1500 કિલોમીટર દૂર સુધી મળશે સચોટ નેવિગેશન
આ મહત્વપૂર્ણ સેટેલાઇટ સમગ્ર ભારતીય ભૂભાગ ઉપરાંત દેશની આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદોથી 1500 કિલોમીટર બહારના વિસ્તાર સુધી અત્યંત સચોટ અને વિશ્વસનીય પોઝિશનિંગ તેમજ નેવિગેશનની સુવિધા પ્રદાન કરશે. આ સુવિધાથી ભારતીય સશસ્ત્ર દળો (સેના, વાયુસેના અને નૌકાદળ) ને સરહદી વિસ્તારો અને દરિયાઈ સીમાઓમાં રિયલ-ટાઇમ લોકેશન ટ્રેકિંગ માટે મોટી તાકાત મળશે. સુરક્ષા ઉપરાંત હવામાનની વિષમ પરિસ્થિતિઓમાં પણ સંરક્ષણ દળો માટે આ પ્રણાલી અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થશે.
1999ના કારગિલ યુદ્ધ બાદ અનુભવાઈ હતી સ્વદેશી GPSની જરૂરિયાત
ભારતને પોતાની આગવી સ્વતંત્ર નેવિગેશન સિસ્ટમ તૈયાર કરવાની જરૂરિયાત વર્ષ ૧૯૯૯ના કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન સૌથી વધુ અનુભવાઈ હતી. એ સમયે પાકિસ્તાની ઘૂસણખોરો ભારતીય પહાડીઓ પર કબજો જમાવીને બેઠા હતા અને ભારતે વ્યૂહાત્મક વિસ્તારોની ચોક્કસ ભૌગોલિક સ્થિતિ જાણવા માટે અમેરિકા પાસે GPS ડેટાની માંગણી કરી હતી. જોકે, અમેરિકાએ આ સંવેદનશીલ ડેટા આપવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દીધો હતો. આ કડવા અનુભવ બાદ ભારતે સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક બાબતોમાં અન્ય કોઈ દેશ પર નિર્ભર ન રહેવાનો સંકલ્પ કર્યો અને ઇસરોએ દેશનું પોતાનું નેવિગેશન નેટવર્ક 'NavIC' (નેવિગેશન વિથ ઇન્ડિયન કોન્સ્ટેલેશન) વિકસાવવાની ઐતિહાસિક યાત્રા શરૂ કરી.
6 પ્રશ્નોત્તરીમાં સમજો: શું છે NVS-03 અને દેશને શું થશે ફાયદા?
પ્રશ્ન: NVS-03 સેટેલાઇટ વાસ્તવમાં શું છે?
જવાબ: NVS-03 એ ભારતની બીજી પેઢીના NavIC ઉપગ્રહોની શ્રૃંખલાનો ત્રીજો ઉપગ્રહ છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હાલની NavIC સેવાઓને વધુ મજબૂત બનાવવાનો અને અદ્યતન તકનીકી સુવિધાઓ ઉમેરવાનો છે.
પ્રશ્ન: અત્યાર સુધીમાં NavIC ના કેટલા સેટેલાઇટ લોન્ચ કરાયા છે?
જવાબ: NavIC મિશન અંતર્ગત અત્યાર સુધીમાં કુલ 11 સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવામાં આવ્યા છે. જેમાં અગાઉ એક લોન્ચ નિષ્ફળ રહ્યું હતું અને એક ઉપગ્રહ ટેકનિકલ ખામીના કારણે સેવા આપી શક્યો નહોતો. NVS-03 ઉપગ્રહ આ નેટવર્કને સંપૂર્ણ ક્ષમતા પ્રદાન કરશે.
પ્રશ્ન: NVS-03માં એવી કઈ વિશેષતા છે જે તેને ખાસ બનાવે છે?
જવાબ: આ સેટેલાઇટમાં સંપૂર્ણપણે ભારતમાં જ વિકસિત કરાયેલી 'સ્વદેશી એટોમિક ક્લોક' (પરમાણુ ઘડિયાળ) તકનીકનો ઉપયોગ કરાયો છે. આ ઉપરાંત તે L1, L5 અને S બેન્ડ પર નેવિગેશન સેવાઓ પૂરી પાડશે. L1 બેન્ડ સિવિલિયન સ્માર્ટફોન અને ડિવાઇસીસમાં ખૂબ પ્રચલિત હોવાથી સામાન્ય ઉપકરણોમાં NavIC નો વ્યાપ વધારવામાં મોટી મદદ મળશે.
પ્રશ્ન: સામાન્ય નાગરિકો અને ઉદ્યોગોને આનાથી શું સીધો ફાયદો થશે?
જવાબ: આ પ્રણાલીથી સ્માર્ટફોન અને વાહનોમાં સચોટ લોકેશન ટ્રેકિંગ સુનિશ્ચિત થશે. ટેક્સી, બસ અને માલવાહક ટ્રકોનું ટ્રેકિંગ સરળ બનશે. ઊંડા દરિયામાં માછીમારી કરતા માછીમારોને સરહદની ચેતવણી અને નેવિગેશન માહિતી મળશે. આ ઉપરાંત ડ્રોન આધારિત ખેતી, પૂર અને વાવાઝોડા જેવી કુદરતી આફતોમાં બચાવ કામગીરી, વિમાનો-જહાજોનું સુરક્ષિત સંચાલન તેમજ ટેલિકોમ, બેંકિંગ અને પાવર ગ્રીડ માટે ચોક્કસ સમય (ટાઇમિંગ સિંક્રોનાઇઝેશન) ની સેવા મળશે.
પ્રશ્ન: શું NavIC વૈશ્વિક GPSનું સ્થાન લઈ લેશે?
જવાબ: ના, અમેરિકન GPS સમગ્ર વિશ્વને આવરી લે છે, જ્યારે ભારતનું NavIC દેશની જમીન અને તેની આસપાસના 1500 કિલોમીટરના વિસ્તાર સુધી સીમિત પ્રાદેશિક પ્રણાલી છે. આ બંને પ્રણાલીઓ એકબીજાના પૂરક તરીકે એકસાથે કામ કરી શકે છે. ભારતનો હેતુ કોઈ સિસ્ટમ હટાવવાનો નહીં, પરંતુ વિદેશી પ્રણાલીઓ પરની વ્યૂહાત્મક નિર્ભરતા સમાપ્ત કરવાનો છે.
પ્રશ્ન: શું દરેક સ્માર્ટફોનમાં NavIC સુવિધા આપોઆપ ચાલશે?
જવાબ: ના, સ્માર્ટફોનમાં NavIC કામ કરે તે માટે ફોનમાં ચોક્કસ નેવિગેશન ચીપસેટ અને ફ્રીક્વન્સી બેન્ડનું હાર્ડવેર સપોર્ટ હોવું અનિવાર્ય છે. હાલ બજારમાં ઉપલબ્ધ કેટલાક પ્રીમિયમ અને નવા 5G પ્રોસેસર્સમાં NavIC સપોર્ટ આપવામાં આવી રહ્યો છે, જેમાં વપરાશકર્તાઓ GPSની સાથે ભારતીય સિગ્નલનો પણ લાભ લઈ શકે છે.
વિશેષ અને વધારાની માહિતી
સ્વદેશી એટોમિક ક્લોકનું મહત્વ: નેવિગેશન ઉપગ્રહોમાં અબજો સેકન્ડના સૂક્ષ્મ ભાગની ચોકસાઈ જરૂરી હોય છે. અગાઉ ભારતે વિદેશથી ખરીદેલી એટોમિક ક્લોકમાં ટેકનિકલ ખામી સર્જાઈ હતી. હવે ઇસરોના વૈજ્ઞાનિકોએ અમદાવાદ સ્થિત 'સ્પેસ એપ્લિકેશન્સ સેન્ટર' (SAC) ખાતે સંપૂર્ણપણે સ્વદેશી રુબિડિયમ એટોમિક ક્લોક બનાવીને આત્મનિર્ભરતાનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે.
ગવર્મેન્ટ ગાઈડલાઈન્સ: કેન્દ્ર સરકારે સ્માર્ટફોન અને ઓટોમોબાઈલ ઉત્પાદક કંપનીઓને ભારતમાં વેચાતા તમામ વાહનો (ખાસ કરીને કોમર્શિયલ વ્હીકલ્સ) અને નવા ઉપકરણોમાં NavIC સપોર્ટ ફરજિયાતપણે સામેલ કરવા માટે માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી છે.
